GJIMNAZISTI GJIROKASTRIT NË UDHËT E PYLLTARIT DHE TË SHKENCËS

     "Mora penën dhe bëra piknik të këndshëm me Profesor Mihallaq Kotron. E ndoqa atë që kur lindi në qytetin e gurt të Gjirokastës më 27 gusht 1943, pastaj kur ndoqi shkollën fillore e shtatëvjeçar te “Koto Hoxhi”, e përsëri në rini në gjimnazin “Asim Zeneli,, si student në fakultetin e Pyjeve (1962-1976). Sa i hodha një fllad bjeshke mali të Gjërë gjatë pyjve magji kureshtëndjellëse te Pukës, sa ceka petalet e luleve të veprimtarisë së tij si pedagog e Profesor në Fakultetin e Pyjve"

Përgatiti: "Doktor Selman MËZIU 

Firence, Itali

        Dy duart me gishtrinjt me kallo lapsi, mbështetur në lëvoren hollë të trungjeve shtatë gjatë të aheve. Vështron përpara mendueshëm në kollonat e shumta, kombinat prodhuese të biomasave biologjike. Duket sikur po i mban ahet të mos kacafyten njëri me tjetrin. Ndërsa mendon për bujarine e tokës dhe klimës që këtu në Qarrisht të Librazhdit kanë krijuar mrekullira peisazhesh.  Pasuri e gjelbërt që të ngazëllon shpirtin të pastron shikimin, zmadhon mushkëritë nga oksigjeni i pastër, të rinon. 

    Udhëve si pylltar, si pedagog, si Dekan i Fakultetit të Pyjeve kërkon që në puhizën e flladit të pyllit të zbuloj vetë veten. Dhe jo vetëm. Ashtu i qeshur, kujton kalimin nga Fakulteti i Agronomisë në atë të Pyjeve. Ndoshta madhështia e rrapeve të gjirokastrës i mbolli dashurinë për madhështinë dhe lartësitë e tyre. Kurorat e tyre me degët e shumta mbushur me gjethet pëllambore i jepnin kënaqësi që  fëmijë Mijallaqit, për të parë përmes tyre yjet, hënën e rrezet e diellit mëngjezeve të gjelbërta.

    Fund Marsi e gjeti udhëve inxhinierin e sapo diplomuar

    Pritje që mbartnin ankth. Emërimi i ngjante një tabele shahu. Veçse gurët nuk i luanin studentët e sapo diplomuar. Prandaj atyre u rrihnin zemrat e njoma si atij zogut që dridhet nga të ftohti i acartë i dimrit. Më së fundi i riu nga gjirokastra do të kapërcente kryeqytetin. Shoqëria studentore kaq e ëmbël dhe e dlirtë do të thermohej.  Fatmirësisht jo e gjitha. Do të kishte pranë Pavllo Konomin. Ndërsa në Ndërmarrjen e Pyjeve emërohen bashkë studentët  të tjerë të tij si Muharrem Loka dhe Daniel Sollomoni.

        Valixhia ishte po ajo. E pregatitur me dashuri e dhembshuri nëne me veshëmbathje etj.  Prindërit e përcollën me pikla lotësh faqeve.  Ato i thanë: Udhë të mbar bir, kujdes atyre malve, ato janë shkollë tjetër, por…

        Pasi priti disa orë te parku i makinave. Inxhinieri i ri mori skodën e pare që sillte trupa të sharruar etj. në Shkodër. Ato ktheheshin në mobilje e letër. Skoda u nis me mjaft zhurmë. Peisazhet ju hapën si fletët e librave mësimor të Fakultetit. Kodrat e Rencit të lakuriqësuar i lanë shije jo të mirë inxhinier Kotros.  Zhavorrishtja e bardhë e shtratit të lumit Kirit ju kalonte rrëzë tyre. Pastaj shpatet e gjelbërta të Jubanit me perrenjët i shumtë shtrat gërryrës. Fusha e fshatra të shumta deri atje ku shikimi ju ndal te Kalaja Ilire mbi një kodër pothoajse të xhveshur.

   Befasuese ishte dalja e ujrave të shkumbëzuara të lumit Drini nga një ngushticë shkëmbore. Ai dukej i pa ndalshëm e kryeneç. Kaltërsia e thellë të ngjallte kënaqësi. Ndërsa Drinoja i Gjirokastrës udhëtonte i qetë përbri qytetit të tij të lindjes dhe fushës së Dropullit. Në një kodër shkëmbore gurësh gëlqeror me ca sy të gjelbërt, ngrihesh një kishë me kryqin përball, në kulmin e çatisë. Pastaj fshati i Vaut të Dejës me shtëpia të bardha ‘’mbytur,, në gjelbërim. Ngjitjet me kthesa, ku makina  herë pas here  nxirrte tym nga prapa. Retë, herë pas here mbulonin diellin. Ndonjë pik shiu dukesh ne xhamin e makinës. Ishte 22 Mars 1966.

  Filloi ulja me kthesa gjarpëruse shpateve të Gomsiqes. Natyrë disi e eger, ngjyra kafe dhe e zeze e shkembinjëve, shoqëruar me njolla bushi, dëllinjash dhe shkurresh të tjera ngjyrë gjelbërt.  Sa kaq tabani i një ure, poshtë tij një hark i madh betoni si një ylber. Mbi atë ngrihesh një ‘’pyll,, kollonash mbajtëse vertikale. Duke përshkuar gjatësinë prej 36 metra e gjërsinë tre metra,  po e brente përbrenda kureshtja, të riun gjirokastrit. Në udhëtimin në ngjitje me plotë lakore mendoi: Po unë a do të arrij te bëj projekte të tilla si inxhinier pyjesh? Ndërsa udha hyri në mes pyjesh pishe shtatë larta. Kurorat e tyre hijezonin atë duke krijuar freski kënaqësi ndjellëse. Natyrisht peisazhet në relievet e përthyera e joshën të sapo diplomuarin. Më pas diku në një libër lexoi: Ura u ideue, u projektua e zbatua nga inxhinier, Xhovalin Gjadri (1898-1974). Përurimi i bë me 29 Gusht 1935.

   Atëhere Puka ngjante me një fshat që po rilindte. Dhe sa hap e mbyll sytë përsëri pishnaja. Sa kaq filloi zbritja. Ju shpalosën para syve  disa baraka me pak ndërtesa me mure guri dhe përkundruall tyre, pyje e male peisazh mahnitëse.  Ishte Fushë Arrëzi.  Edhe ai po rilindte me ngadalë. E  veçanta ishte se gumëzhinte si zgjua bletësh.

 

       Ngrohtësia e kolegëve, tuneli prej bore dhe pylli eksperimental    

    Vështronte kureshtar këto pamje të natyrës dhe papritmas ‘’ iku,, te kalldrëmet e gjirokastrës dhe, shtëpiat me çardak anash rrugicave, poshtë kalasë shqiponjë. Mirëpor këtu kala qenkan malet, mendoi ai me vete duke parë tavanin prej dërrase.  Pyjet gjerdan i gjelbërt, ku ai duhet të miqësohesh e shkëmbente energji. Pamje të tillla inxhinieri, shkarazi i kishte parë në vitin 1962. Sigurisht i kishte bërë materje të kujtesës studentore. Mirëpor tanima, po shikonte njerëz të moshave, shkollimeve e profesioneve te ndryshme që çapaliteshin në udhët e ngushta me baltë të barakopolit.  Njohjet e para i bëri i ndrojtur e qetësisht me shefin e kuadrit, pastaj inxhinierin e stabilimentit Tonin Kraja, inxhinierin që mbulonte teleferikët Llambi Kajana dhe ato në  ndërmarrjen e pyjeve  Çaush Elezin dhe Gegë Sokolin.  Kuptohet me fytyrën njomzake, kokë ulur, i veshur thjesht, takoi Drejtorin e Ndërmarrjes Pali Miska, nën drejtorin Pal Gjoni dhe Kryeinxhinierin e Ndërmarrjes të Sharrave, Milazim Mustafa. Atë ditë  i caktuan barakën ku do të flinte bashkë me inxhinier Muharremin. Të nesërmen i komunikuan detyrën si inxhinier shfrytëzimi në degën teknike. Pastaj i dhanë xhupa dimëror dhe çizme. Malet kishin ende kësulat e bardha të borës.  Hera herës në kujtimet e vegjëlisë i kishte mbetur në mendje edhe bardhësia e borës  të malit të Gjerë e të tjera male qelesh bardhë.

   Inxhinier Kotro shkon i shoqëruar të njihet me sektorin e shfrytëzimit të Krrabës.  Emocionohet nga ahet shtatëlart, degët e të cilëve mbanin peshën e borës. Vërtet dukeshin si pulëbardha. Edhe trupi i tyre, vend vende, mbi të gjitha ku bashkoheshin degët, kishte mjaft borë. Arritën te  vendi që thirresh, Puset e Zeza. Punëtorët sa kishin hapur udhën nga bora, ku djaloshi gjirokastrit u habit, u mahnit, kur hyri si në një tunel, në udhën me lartësi skrapatash edhe dy metra.  Peisazhet bardhësonin nga rrezet e dillit. Bukuria ishte mahnitëse. Ndërsa i ftohti po i ngrinte duart. Bora filloi t’i kërciste nën çizmet. Majat e veshëve i ishin skuqur. Edhe pse i ri e gjaku i vlonte ne deje ai hera herës dridhesh.  Ecte qetësisht pa folur, disi i menduar që i dukesh nga balli.

    Ditët, muajt, vitet rrokulliseshin pa u ndjer. Puna intensive në shfrytëzimin e pyjeve madhështor të pishnajave të zeza në ekonomitë pyjore Tuç dhe Kaçinar dhe atyre të aheve në Krrabe e Kunor Dardhë e gërshëtuar me projektet në zyra, po i sillnin kënaqësi. Mësonte nga auditoret e gjelbërta, te shoferët, punëtorët që, punonin me një mijë sakrefica, me këpuc thesi mbathur e rroba aty këtu edhe të grisura. Gjithmonë gojë ëmbël, me plotë takt e urtësi, ai arriti të miqësohet e të  njihet shumë mirë me ato. Ato i takonte kudo, në hapje udhë makinash në pyje, në transportet me teleferik, me lugje, me kafshë, tërheqje me traktor etj. 

          Ne projektime për hapje fronte punësh të reja ai mendonte pë shkurtimin e kohës të kryerjes për çdo lloje pune, rendimentin në punime të ndryshme. Nuk nguronte, por këmbengulte të mësonte nga motosharristët, trupëzimin në asortimente, trupa sharre, shtylla gjithfarësh, degë voze, dru zjarri, shumëllojshmëri lënde ndërtimi, stivimin e tyre, ngarkimin në makina etj. Kuptohet dhe i kontrollonte për standartet, cilësinë dhe sasinë e punës së kryer.  Edhe prodhimi i qymyrit nga mjeshtrit  korçar me mbeturinat e pyjeve të shfrytëzuara, vendosura në kamina ishte një auditor tjetër të mesuari.  Përvoja që do të shkruheshin në libra nga ai dhe do t’ua mësonte studentëve në të ardhmen. 

      Më shumë kujdes, vëmendje, rrahje mendimesh kishte me silvikultorët e ndërmarrjes se pyjeve, inxhinierat Anesti Postoli, Kastriot Selimi, Nebi Koka, Kristofor Rexho, Myslim Baburi, etj. Inxhinierët projektues e ndjekës të  punimeve, bashkëpunonin ngushtësisht që nga damkimet e deri në dorzimin e ngastrave të shfrytëzuara. Të gjitha me akt marrveshje, kontrolli e dorëzimi.

            Silvikultorët punimet e tyre i kryenin bazuar në planet e mbarështrimit, ndërsa inxhininer Kotro si teknolog me pergjegjësi profesionale, ekonomike dhe projektuese skiconte skemat e mundëshme të rrjetit rrugor. Dhe më tej, ato të linjave të  traseve të teleferikëve, traktorave, lugjeve, skelat e depozitim-ngarkimit, pikave të tranzitimit të materialit drunor etj. Mbi të gjitha  këto inxhinieri hartonte projektin teknologjik të shfrytëzimit ose dokumentit teknik: “Planet tekniko-ekonomik të Shfrytëzimit.,, Këto projekte, me këto të dhëna u zbatuan më vonë në gjithë shqipërinë. Kjo ishte një arritje tekniko shkencore. Ku më pas inxhineri nga Shtatori i vitit 1972, pedagog në Fakultetin e Pyjeve e pergjithësoi në lëndën teknologjisë të shfrytëzimit (shkruar prej tij) që jua shpjegoi studentëve për afro 40 vjetë.

   Ndërsa shoqëria rinohesh, kolegët vinin e shkonin, duke lanun sejcili te inxhinier Mihallaqi  përshtypjet e një shoqërie të sinçertë, burrërore, korrekte. Ndërsa karakteri u kalit, dhe u ushqye profesionalisht me praktikën e universitetit të dytë në ‘’kryeqytetin e pyjeve,, me kolegët Myzafer Mandia; Vito Koçin kryenxhinieri i ndërmarrjes dhe një kohesisht shkrimtar; Fredi Marjanin i cili ecte në përvojën e inxhinierit Ylli Gusho; Fenelon Hoxha e Zef Çunin etj

    Inxhinieri i ri Kotro sëbashku me silvikultorin Gege Sokolin që para viteve 1970 menduan për pyje eksperimentale, faror, monument natyre etj. Duke takuar në Qafë-Bari, Tuç një ngastër me pisha të zeza trup drejta me lartësi edhe 25-30 m. Ato nuk i damkosën, por 2,5 ha e lanë ashtu siç ishte për të vazhduar eksperimentimet në fushën e silvobiologjisë, tipologjisë, botanikës etj.  Mirëpor siç shkruan Prof. Kotro në kujtimet e tija: ‘’…por që, ndërhyrjet e viteve të mëvonshme … e “kafshuan” pak e nga pak, dhe në vitin 1982, …nuk gjetëm asnjë lloj gjurme të kësaj risie eksperimentale…,,    

 

               Nga tajfunet shkatërrimtare, te minat e Miliskaut, në Fakultetin e Pyjeve si pedagog 

   Perofesioni i pylltarit ishte i tillë që natyra edhe e gëzonte me krijesat e saja, por edhe e hidhëronte. Ajo nuk pyet askënd, kur i hypin kapriçot. Vjeshtë e vitit 1969. Një tajfun përbindësh shkuli me gjithe rrënjë mijëra ahe ne pyjet e Krrabit dhe pisha qiri të gjata në ekonominë pyjore Tuçi. Ai shkaktoi një katastrof të vërtet ekologjike në këto pyje. Kundër përgjigjia e inxhinierëve të shfrytëzimit ishte e menjëhershme. Filizëria, këto bebëza bleroshe lindur nën kurorat e këtyre drurëve pyjor, duhesh ruajtur. Tani ato ishin braktisur nga drurët nënë. 

               Silvikultura nuk ishte më mishi e gjaku vetëm i pylltarëve të Ndërmarrjes së Pyjeve.  Jo, kurrë jo, inxhinier Kotro sëbashku me kolegët, ndiçnin çdo veprim:  prerjen e trasportin që, nga mëngjezi e deri kur yjet buisnin në qiellin mbuluar me re ose blu. U përdorën qetë (buajt) për të tërhequr trupa të gjatë edhe katër e pesë metra. Duke zgjedhur me shumë kujdes, përgjegjësi profesionale, udhetimet në vende me sa më pak filizëri.  Kjo menyrë u praktikua në Fushë Zezë e Kaçinar si vende me pjerrësi. Ditët të mbushura me vrulle pune ndërsa natën në zyra deri vonë, në mbledhje dhe duke skicuar variantet e trasportit etj.  Në ngastrat që mbaronte shfrytëzimi hidhesh fara pishe e zeze ku mungonte filizëria, dhe po kështu në ahishte, biles u praktikua edhe mbjellja me fidana.  Inxhinier Kotro nuk ndjente kënaqësi vetëm në prerjen, grumbullimin e transportin e mijëra metro kub landë drunore, por edhe kur  mbillesh fara e fidanat. Ai si projektues e zbatues përfytyronte pyllin e ri, pas 80 e 100 vjetësh si do të ishte. Sepse shpirti e zemra e këtyre pylltarëve kishte mbi të gjitha pasionin si të tillë,  njëkohesisht edhe si projektues të së ardhmes të pasurisë së gjelbërt.

   Mirëpor puna e inxhinierit ishte e lidhur me organizimin e zhdërvjellt e produktiv.  Jo vetëm natyra i detyronte inxhinier Kotron e kolegët të bënin sakrefica, të djersiteshin, të zgjoheshin herët, apo të flinin gjumë pas mesnate vonë, por edhe urdherat nga lart. Zaten këto ishin me të egëra, më të frikshme, më me përgjegjësi profesionale, por edhe politike.

    Ishte urdhëri i verës, po të këtij viti pra, 1969. Pjesmarrja urgjente e Ndërmarrjes së Shfrytëzimit të Fushe Arrëzit në zgjerimin e udhës së makinave Qafë-Mali Fierzë.  Inxhinieri i shfrytëzimit  Kotro me 200 punëtor, ndër këto 10 minator nisin shpejt, punën e vrullshme. Në sektorin shkëmbor të Miliskaut filluan hapja e vrimave me tokmak e biramina për të shkatërruar shkëmbin me dinamit.  Ishin punëra me rreziqe, kërkesa e llogarisë duhesh e fortë, kërkohesh një sjellje e kulturshme  me punëtorët. Ndërsa angazhimet për të mbaruar sa më shpejt kërkonin vërtet vëmendje e mbi të gjitha përkushtim dhe energji mendore e fizike. Kjo punë ishte një përvojë  shumë e çmuar në fushën e organizimit e produktivitetit  kulmor në punime.  Vërtet kjo  udhë makinash e zgjeruar, shërbeu për të çuar te diga e hidrocentralit të Fierzës turbinat e tij. Punimet për ndërtimin e të cilit filluan në vitin 1971.

  Ishte gëzim i pa përshkruar, kur një dritë shprese vetëtoi në jetën e inxhnierit gjirokastrit. Tanima letrat, prindërve nuk do t’ua dërgonte me adresëne Fushë Arrëzit, por me atë të Fakultetit të Pyjeve,  Instituti i Lartë  Buqësor Kamëz Tiranë. Një fushë beteje e re për t’u aftësuar në fushën e mësimdhënies, pedagogjisë. Nuk duheshin standartet e asortimenteve që nxirreshin nga shfrytëzimi i arit të gjelberet, jo. Kjo ishte shumë më e vështirë. Pregatitja e inxhiniereve të rinj silvikultor e shfrytëzues të pyjeve, me kapacitet intelektual, profesional e kultural siç i kërkonet koha.

                         Shtigje te reja dijesh dhe shkence

     Inxhinieri i dorzoi xhupin dhe çizmet. Ai la shtëpinë, gjurmët e punës së tij të kualifikuar, përvojën shumë planëshe në shfrytëzimin e pyjeve. Inxhinier Kotro mori me vete bujarinë, mikëpritjen, gjakëftohtësinë, vullnetin e pasionin, këmbënguljen për të kryer punën, durimin e dëshirën për punëra që rrezatojn veç dritë suksesi e ardhmëri të sigurt të pyjeve të reja.

     Gjeti në trupën mësimore të Fakultetit, ish pedagogët e tij. Tanima asistent i njërit prej tyre. Pedagogu Kotro do të ishte pasqyra reflektuese e tyre. Në dëshirën për të studuar e përçuar me art shpjegimi te studentët, disiplina të ndryshme shkencore të Fakultetit të Pyjeve.  Sjelljet e tija, komunikimi, shijet në veshje, deri te gjestet, do të ishin brenda auditorëve. Ato do të shikoheshin e përthitheshin  nga dhjetra e dhjetra inxhinier të ardhshëm. Prandaj çdo fjalë, mendim i shprehur duhesh të përmbante, thelbin e teorive, praktikave dhe projekteve të ardhshme.

              Vitet kalonin, pedagogu Kotro kualifikohesh, mësonte vetë me këmbëngulje, pregatiste leksionet, dhe çdo vit dhjetra studentë diplomoheshin. Ai ndjente thell në shpirt edhe materialisht, frutet e rezultatit të punës së tij si pedagog. Profesor Kotro, dëgjonte përshtypjet e mira nga ato, për veten e tij, si njeri i vyrtytshëm dhe artin e kënaqshem të të shpjeguarit.  Nga pedagog i thjeshte në Shef Katedre i Shfrytëzimit në Fakultetin e Pyjeve (1975-1985).  Referuesi i dhjetra temave shkncore në harkun e viteve. Si Dekan i Fakultetit të Pyjeve prej dhjetë vjetësh, duke e kryer atë me urtesi, maturi, gjykim, organizim, veprimtari shkencore me përfshirjen të studentëve dhe pedagogëve. Sigurisht edhe duke ruajtur shoqërinë e ëmbël me të gjithë. Këmbëngulja në punime të thelluara në shkencën e teknologjisë të shfrytëzimt, të dendësise optimale te rrjetit rrugor në pyjet për shfrytëzim, pedagogu Kotro  mbrojti disertacionin për ‘’Kanidat shkencash,, (1984), më pas i jepet titulli Docent (1986), në vazhdim Doktori i Shkencave( 1994) dhe së fundi Profesor(1995).

    Pjesmarrës në simpoziume ndërkombetare e shkëmbime përvoje pedagogjike dhe përsosje programesh mësimore në shumë univesitete e institute në europën prendimore etj. Pas viteve ’90 profesor Kotro shkruajti disa artikuj në shtypin shqiptar, duke ju tërhequr vëmendjen qeverive të një mbas njëshme, mbi keqpërdorimin, administrimin, qeverisjen e pyjeve si ekosisteme natyrale që kanë ligjet e tyre biologjike etj. Sigurisht ato duhen ndjekur me rigorozitet, edhe nga vetë pylltarët, inxhinierët e pyjeve, të shkolluar nga ai vetë. Po japim   disa prej tyre:

‘’Rreth  memoratoriumt “Mbi shfrytëzimnin e pyjeve …..” (Mendime, thjesht si Pylltar, …, nëse vlejne). Mendime “Mbi dokumentin e politikave, per pyjet ne shqiperi – 2030.,, (Me ndjenje qytetarie dhe profesionalisht modeste). ‘’Për një sektor, i mbetur “jetim”.,, (Në gjurmët e një shkrimi të para shumë viteve). ‘’Disa mendime modeste mbi “projekt-ligjin e pyjeve dhe kullotave.,,

Profesori ynë i nderuar, si shumë të tjerë profesor e inxhiniera të thjeshtë e parashikuan herët, germisjen e pasurisë pyjore njëra nga më të çmueshme kombëtare. Dhe ja si do të më shkruaj me 10 Shkurt 2009: ‘’Me gjendjen që po kalon ky sektor, asgjë s'më tërheq (po lulëzon këndvështrimi politik dhe qëllimi i fitimit maksimal, nëpërmjet dëmtimeve dhe abuzimeve, ndërsa për silvikulturë as që mund të flitet). Tashti po e kuptoj se sa idealist kemi qenë ne dikur.!!!!   Profesori në këto fraza analizon më shumë kujdes e thellësisht shkencore, gjëndjen katastrofike që po pregatitej mbi pyjet, duke shprehur njëkohesisht dëshprimin e tij kulmor. Dhe ja realiteti i statistikor i vitit 2022, Puka si rreth apo Bashki kishte 90 000 hektar pyje, jane prerë dhe  shkrumbëzuar plotësisht 60 000 hektar deri më tani.

*                     *

         *

     Mora penën dhe bëra piknik të këndshëm me Profesor Mihallaq Kotron. E ndoqa atë që kur lindi në qytetin e gurt të Gjirokastës më 27 gusht 1943, pastaj kur ndoqi shkollën fillore e shtatëvjeçar te “Koto Hoxhi”, e përsëri në rini në gjimnazin “Asim Zeneli,, si student në fakultetin e Pyjeve (1962-1976). Sa i hodha një fllad bjeshke mali të Gjërë gjatë pyjve magji kureshtëndjellëse te Pukës, sa ceka petalet e luleve të veprimtarisë së tij si pedagog e Profesor në Fakultetin e Pyjve.  Mendova të hedh paksa pjalm mjalt prodhues pune e veprimtarish në disa fotografi, por jo në Universitetin ‘’Aristoteli,, të Selanikut, por në pyllnajat madhështore, frymëzuese, që të buzëqeshin duke i vështruar nga poshtë në Qarrisht të Librazhdit. Kjo ndodhi në vitin 2005 me inxhinierat Trifon Cfaku, Enver Koçi,  Janaq Malen, doktorin e shkencave Vasillaq Mine e së fundi  me profesor Baldinin nga Univesiteti i Viterbos, Itali.  Dhe një pritje bujare e Silvikultorit Pius nga Univesiteti i Firences, te Fidanishtia e Pjetër Trashës në afësi të qytetit të Lezhës e përsëri në ahishtet madhështore të ekonomisë pyjore Bizë të Martaneshit. Edhe në pension profesori ju buzëqesh jetës plotë vrull,  familjes, shoqërisë, kolegëve.

 

 22.01. 2023                         Ish Studeni i Profesorit S.  Mëziu 

Korçë, 1989 Kotro, Balla, Stefanllari

Me prof.  Piusin........

Qarrishtë me prof. Baldinin, 2005

Shërbimi Pyjor Shqiptar, 2008

HISTORIA E SHKOLLËS SHQIPTARE TË KORÇËS

 Konica për Rilindasit Martirë Pandeli &  Koço Sotiri

 

( Botohet  me shkurtime. Shkruar në vitin 1897 në revistën "Albania",, numurin 8, suplimenti në gjuhën frëgjisht,  që botohej nga Konica në Bruksel . Kjo revistë dilte në gjuhët: Shqip, Fërgjisht dhe Turqisht) 

 

nga: Faik KONICA

        Qyteti më fanatik i Shqipërisë së Jugut, Korça, Meka e sotme dhe Roma e Mesjetës, të ndërtuara përballë njëra-tjetrës. Në këtë qytet, një lumë ndan lagjen muhamedane nga lagjja e krishterë, dhe kur një i krishterë i jep me qira shtëpinë e tij një muhamedani, ose anasjelltas, ai konsiderohet renegat. Bashkëfetarët e tij nuk i flasin më, ai përbuzet dhe izolohet si Le – tek heronjtë e qytetit të Aostës.
 

        Aty ka kafene të destinuara vetëm për të krishterët, dhe ka kafene ku mund të shkojnë vetëm muhamedanët. Një urrejtje shtazarake dhe mashtruese ngjall dhe ushqen kundër njëri-tjetrit këta fëmijë të rritur që flasin të njëjtën gjuhë, që ndjekin të njëjtat zakone, që kanë të njëjtin gjak në damarë. Janë urrejtje të ndezura nga priftërinjtë, injoranca e të cilëve është e barabartë me tradhtinë. 

 

        Pasi tregova të gjitha këto, besoj se tani e keni një ide të Korçës, një qytet shqiptar me 20,000 shpirtra, i vendosur në vilajetin e Manastirit, në jug të liqenit të Ohrit. Krijimi i një shkolle shqipe në këtë zjarrmi pasionesh fetare do të thoshte të ktheje mendjet drejt preokupimeve të një natyre tjetër, t'u hapte atyre horizonte më pak të ngushta; ishte për t'u dhënë këtyre burrave të egër vetëdijen e kombësisë së tyre, për rrjedhojë për t'i afruar ata dhe për t'u dhënë fund mosmarrëveshjeve të tyre të pahijshme për përfitimin më të madh të qeverisë së Madhërisë së Tij Sulltanit. Por përpjekja për të krijuar një shkollë të tillë shqipe në një mjedis të tillë, dukej e kotë dhe marrëzi e madhe.

 

        Megjithatë, dy burra guximtarë e të devotshëm, dy shqiptarë të vërtetë, atdhetarë zemërzjarr, dymbëdhjetë vjet më parë, tentuan të çajnë këtë acar e akull dhe ia dolën deri në një farë pike. 

 

        Kur dy vëllezër, Pandeli dhe Koço Sotiri, vendas nga Gjinokastra, hapën shkollën e parë shqipe në Korçë, midis paraardhësve ortodoksë u bë një shtangim i indinjuar: Shqipja, ajo gjuhë e ulët dhe sakrilegjike, guxoi të mësohej! Dhe menjëherë filluan intrigat. Patriarkana lëvizi me shpejtësi, bëri hapa urgjent që të urdhërohej mbyllja e shkollës shqipe menjëherë; por Madhëria e Tij Sulltani, u përgjigj se kleri grek nuk kishte punë të ndërhynte në një çështje që nuk ishte as fetare e as antifetare dhe që kishte të bënte vetëm me Ministrinë dhe Udhëzimet Publike.

 

        Vendosmëria e kësaj përgjigje perandorake, i habiti armiqtë tanë: ata duhej të kërkonin të tjera rrugë dhe mjete të reja persekutimi.

 

        Një ditë, ndërsa besimtarët ortodoksë po luteshin, ipeshkvi hyri befas në kishë me një mënyrë sjelljeje aktoriale, i tërbuar, si fanatik i betuar që ishte.  Nisi shkishërimin kundër të gjithë atyre që dërgonin fëmijët e tyre në shkollën kombëtare shqipe; dhe gratë e tmerruara qanin nga dëshpërimi...

Peshkopi u ndihmua në funksionet e tij dramatike nga një ekzark “i talentuar”.

 

        Që kur ka ekzistuar krishterimi në Shqipëri, ka qenë gjithmonë zakon që në shërbesa të përkthenin ungjijtë në shqip për ata që nuk njihnin gjuhë tjetër.

1. Tek ortodoksët, ekzarku ka pothuajse të njëjtat atribute si famullitari i përgjithshëm ndër katolikët.  

2. Peshkopi deklaroi se tani e tutje Ungjijtë do të lexohen vetëm në greqisht. 

 

        Zhurmë e zallahi, protestat e besimtarëve, zemërimi i peshkopit; telashe, grindje. Një epope e tërë tragjikomike që korçarët e kujtojnë fijë e për pe dhe që do të ishte e kotë të rrëfehej këtu.  

        Por ne lodhemi nga gjithçka në planin afatgjatë dhe priftërinjtë tanë të mirë u lodhën duke luftuar pa nisur ende lufta. Ata përfunduan duke u kënaqur me disa intriga të vogla, duke shfryrë shpifje dhe duke nxitur thashetheme për të diskredituar shkollën kombëtare shqipe. Aq më keq për ta, populli patriot nuk ua vuri veshin. 

 

        Numri i nxënësve në shkollën shqipe erdhi gjithnjë duke u rritur. Në një kohë fare të shkurtër, numuri i nxënësve që mësonin shqip, shkoi gati në dyqind. 

 

        Fatkeqësisht, as fanatizmi i muhamedanëve shqiptarë nuk mbeti pasiv, disa zyrtarë të vegjël filluan të intrigojnë, duke lënë të kuptohet se ishte në kundërshtim me porositë e Kuranit për të dërguar fëmijët në një shkollë shqipe. Ata njerëz fatkeqë, duke predikuar kështu, besonin se se do të fitonin simpatinë e Sulltanit. 

 

        Shumë shqiptarë e kuptojnë gjuhën frënge kur e lexojnë dhe nëse ndonjë nga këta zyrtarë të vegjël në fjalë e lexon rastësisht këtë njoftim, le të mësojë se Sulltani kërkon vetëm një gjë prej tyre, të bëjnë detyrën e tyre, të përmbahen nga vjedhjet dhe të mos përzihen në kryerjen e teologjisë dhe kasnisit. Shkolla shqipe e Korçës ka një ekzistencë të ligjshme, të sanksionuar me miratimin e lartë të Madhërisë së Tij dhe kushdo ka të drejtë të dërgojë fëmijët e tij atje. 

 

        Po rezultati i këtyre intrigave ishte katastrofik për shkollën shqipe të Korçës; pas disa kohësh, ndodhi që kishin mbetur vetëm dhjetë nxënës. Por kjo rrudhje e dekadencë ishte, për fat të mirë, jetëshkurtër. 

        Sot nëntëdhjetë nxënës ndjekin mësimin rregullisht në shkollën shqip.  Peshkopi ortodoks u topit: marrja e Larisës nga turqit e zbriti nga e gjithë lartësia e ëndrrave të tij në realitetin banal, por të dobishëm për momentin. Ai, dora vetë, mori pjesë, (O çfarë mrekulli!) në shpërndarjen e fundit të çmimeve të shkollës shqipe. Bëhet fjalë për krijimin e kurseve të frëngjishtes dhe gjermanishtes për vitin e ardhshëm, për të përfunduar

mësimin e nxënësve që janë të destinuar për tregti. Me pak fjalë, sot shkolla shqip është në veprim e prosperitet të plotë.

 

Pandeli Sotiri: Anëtar i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit (1878)

 

Prof. Dr. Musa Kraja në vendlindjen e Pandeli Sotirit.

 

 

Botohet për herë të  parë 

*Copyrighted by bota-bujqesore.blogspot.com

 

"ÇMENDINA E ATHINËS” E THANAS MEDIT

-       Përsiatje për romanin më të ri të shkrimtarit të njohur me origjinë nga Dhoksati i Gjirokastrës – 

nga:  Avdulla KËNAÇI

Toronto. Kanada 

        

        

        Botimi i një vepre artistike është ngjarje e madhe letrare, jo vetëm për autorin, por për gjithë kombin, për të gjithë lexuesit dhe të apasionuarit pas artit të fjalës së shkruar. Shkrimtari Thanas Medi, brenda një periudhe të shkurtër, i ka ofruar lexuesit shqiptar dhe atij të huaj, pesë romane, njeri më i mirë se tjetri. Nuk ka shumë kohë që në vitrinat e librarive të Atdheut tonë të përbashkët dhe bibliotekave, ka hyrë një titull i ri romani, shumë impresionues dhe domethënës, “Çmendina e Athinës”. 

        Me kryeqytetin e Greqisë, në shekuj kemi pasur shumë hyrje e dalje, stina të arta miqësie, zënka, por edhe luftra për territore e pasuri të paluajshme. Me këtë kryeqytet na lidhin shumë histori të veçanta shpirtërore. Qyshse u hapën kufijtë e u liberalizuan vizat, nisi një epokë e re marrëdhëniesh fqinjësie. Midis dy vendeve tona pati rinjohje, rizgjim të lidhjeve shpirtërore, qarkullim njerëzish, idesh, fluks të jashtëzakonshëm hyrje-daljesh, më shumë se me çdo vend tjetër fqinj. Shqiptarët emigrantë, kryesisht të rrënuar nga fajdet, nga halli, në Greqi kapën punë të dorëve të dyta, ndërtim apo shërbime në shtëpitë e afendikojve grekër, por më shumë ata u përqendruan në punë bujqësie e blegtorie, duke i dhënë kështu një impuls të ri ekonomisë greke në rënie. Pikërisht kësaj periudhe i përket edhe trilli që përshkruan Thanas Medi në librin e tij goditës “Çmendina e Athinës”. Ja një pasazh domethënës: “Ku lind njeriu i shkretë e ku mbaron! Shkon diku në vend të huaj për të jetuar më mirë dhe vdes ende pa shijuar asgjë nga ç’ka pritur. Ikën nga një çmendinë dhe përfundon në një tjetër. Ndodhej në një mjedis, pavijon (heroi kryesor, Valentina) ku shërohej marrëzia dhe marrëzi më të madhe haste jashtë tij…”

        Jo më kot autori i ka vendosur ngjarjet në një institucion fare të pazakontë, spital psikiatrik, ku flitet hapur dhe kryqëzohen dashuri sentimentale, humanizëm, fate, mentalitete, krime, enigma, politikë, qëndrime burokratike, përbuzje, urrejtje, racizëm, etj. Përcaktimi në subjekt i këtij “stadiumi” të madh ku ndeshen mendje gjeniale dhe të çakorduara, është një gjetje shumë e zgjuar mbasi i jep krahë fanatzisë së autorit dhe ajo nuk njeh më kufij, çensurë dhe stepje para asgjëje. Ky mjedis i jep të drejtën Thanasit të lëvrojë subjektin e tij në një tokë djerrë, të fshehtë nga syri i zakonshëm i qytetarit. Ja një pëshkrim i rrallë i spitalit psikiatrik: “Dilnin e hynin nëpër dhoma, nga salla e televizorit, mensa e ngrënies, rrinin si hunj në këmbë, vështronin të përhumbur tej dritareve, ose lëviznin me hapa të ngathët. Sekush do të bënte diçka. Një qeshte pa shkak, një tjetër fliste me dikë që gjendej në trurin e tij të çakorduar, dikush ngacmonte kë të mundej, tjetri filozofonte me zë të lartë, shoku në krah porosiste me telefon kafe a diçka për të ngrënë tek një që quhej Zaharopulu. Veshur me ca tesha të zbërdhulta që u vareshin te supet e u rrinin në trup si thes. Te kujtonin të burgosurit. Syshuar nga ëndrrat, qënie të braktisura, të harruara në fatkeqësinë e tyre, me një dramë që veç ata e dinin si e përjetonin…”

 

        Përshkrimi që i ka bërë autori “Çmendinës” dhe personazheve që gëlojnë brenda këtij institucioni (spital), të bind se ai e njeh mirë skenën ku vendos të çpalosë lëndën e romanit, objektin dhe subjektin që kërkon të paraqitë përpara lexuesit. Ai e fillon me një pacient që ha me dhëmbë derën e infermierisë e pastaj me një tjetër që ka dashur të mbytë pastruesen, Valentinën. Me këtë hyrje ai e përgatit lexuesin për shtjellimin e ngjarjeve të pazakonta, dramatike dhe anormale. Nuk ke sesi të ndalësh lëçitjen, nuk ke sesi të mos kërkosh të dish si vazhdojnë ngjarjet. Pra, që në fillim vepra bëhet e dashur dhe interesante për çdo kategori lexuesi. Boshti i subjektit ndaj të cilit shtjellohen më tej skenat, janë historitë dhe bëmat e gjithë personazheve, të mpleksura e të ndërkallura midis personelit të spitalit psikiatrik dhe pacientëve të ndërkryer. Çmendina bëhet kështu një arenë e jashtëzakonshme përplasjesh dramatike, larg syrit të turmave njerëzore dhe jetës së zhurmshme të kryeqytetit grek, Athinës. 

 

        Heroina kryesore e romanit është një emigrante shqiptare, Valentina, dikur mësuese muzike në Veri të Shqipërisë, me origjinë nga Jugu, e cila në “kurbet”, larguar nga vendi i saj për një jetë më të mirë, ka provuar të nxjerrë bukën e gojës me ca punë të rëndomta si pastrim shtëpish e punëtore pastiçerie, shumë larg arsimimit dhe profesionit të saj. Emigracioni i pamëshirshëm e shkund dhe zhvesh nga dinjiteti, nga formimi dhe bukuria e profesionit të saj si mësuese. Papunësia e detyron të pranojë të punojë pastruese rrogëtare në “Çmendinë…” ku refuzojnë të përfshihen vendasit. Fokusi, droni me kameran e kudondodhur të autorit e ndjek atë hap pas hapi, pavijon më pavijon, në sjellje e marrëdhënie me të çmendurit, në shtëpi gjatë komunikimit me të shoqin, me vjehrrën, me farefisin, me eprorët, qeverinë dhe jetën me fat aventuresk të ish nxënëses së saj të dikurshme, Dianës që mund të bëhej këngëtare, bijë e ish koleges në Malësitë e Shkodrës, në Shqipëri. 

        Zbulimi i fotos së nxënëses së saj të dashur, vendosur në mur, mbi kokën e krevatit të një të çmenduri, Manolit, e tronditi pa masë. “Ç’do Diana këtu? Nuk u besonte syve. Zgjati dorën ta marrë konizën e ta shikojë nga afër se mos i gënjenin sytë… Nuk e kuptoi nga kërceu ai përbindshëm i zemëruar. Nga dolën dy panxhat që mbërthyen gjithë zell fytin e saj të brishtë…” Iu rrezikua jeta qysh ditën e parë të punës. Incidenti ishte një arsye madhore për të refuzuar detyrën e re, por edhe një mësim për të qenë më e arsyeshme në sjellje me të sëmurët mendorë. Karakteri i Valentinës u vu në proven e zjarrit qysh ditën e saj të parë të punës. Mund edhe të largohej, po ku mund të përplasej, ku të gjente punë tjetër?! Si ta përballonte kredinë, shkollimin e fëmijëve?! Lufta për mbijetesë i thirri ndërgjegjes së saj dhe i tha: “Qëndro!” dhe ajo vazhdoi me këmbëngulje duke zbuluar hap pas hapi karakterin e saj stoik si dhe shumë drama njerëzore të jashtëzakonshme. 

        Valentina, emigrantja shqiptare, shfaqi anën e saj më të mirë, kujdesin dhe nderimin për më të dobëtin, më të pafuqishmin, të përbuzurin dhe të braktisurin nga shoqëria, të çmendurit. Populli ka një fjalë të urtë: “Floriri provohet në zjarr”. Autori e vendos Valentinën mes flakëve të ferrit dhe ajo hap pas hapi zbulon një shpirt të madh, trëndafil të bardhë, human, një zemër të dhimbsur dhe karakter qëndrestar. Nuk bëri dot për vete administratën duke kërkuar drejtësi, por fitoi admirimin e të sëmurëve që ishin gati të binin në zjarr për të. 

        Nga formimi i saj, besnike dhe mirënjohëse, bëhet copë të mësojë fatin e ish nxënëses së saj. I sëmuri që desh e mbyti qysh ditën e saj të parë të punës, i beson sekretin më të madh të jetës së tij; si njohu dhe u dashurua me Dianën, vajzës së fotografisë mbi kryet e tij. Ajo mëson si Diana kishte rënë në dorë trafikantësh, por rastësisht Manoli e shpëton duke e nxjerrë nga errësira dhe strehuar në shtëpinë e tij. Çmimi që paguan? Diana mirënjohëse i jep gjithçka, por jo dashurinë e saj. Kjo është linja e dytë e romanit që të mban pezull deri në fund. Thanasi e ka përshkruar me shumë dashuri dhe elegancë Dianën, ëndërrimtare, besnike, punëtore të palodhur që kërkon ta fitojë bukën e gojës me punë të ndershme, këmbëngulëse, por ajo nuk pranon mëshirë. Në roman përshkruhet si një zanë mali jo vetëm për nga bukuria e saj, por mbi të gjitha nga qëndrueshmëria dhe karakteri. Si të thuash ajo është një vazhdim dhe plotësim i vetë Valentinës, por me një fund tepër tragjik, të pa imagjinueshëm.

 

        Një personazh i dorës së dytë, por krejt i veçantë është e çmendura Xina, militante partie e Sirizias, që i ngjan se orë e çast denoncon padrejtësitë, “komunikon” në telefon me Kryeministrin, Aleksin, tek i cili ka besim se është i ndershëm e idealist, ashtu si e ka njohur personalisht, ndërsa të tjerët vjedhin dhe ia punojnë prapa krahëve duke turpëruar qeverinë që ai udhëheq. Nga një “telefonatë” e saj merret vesh se të pesëdhjetë pastrueset vidhen nga kompania duke ua përgjysmuar rrogën. Formimi dhe karakteri i Valentinës nuk e duron këtë padrejtësi dhe ajo vihet në krye të protestës për të fituar rrogën e plotë. Në këtë aksion të saj shfaqet një galeri tjetër personazhesh, të korruptuarit; servilët dhe të shiturit, sindikata hileqare dhe shteti që mbulon zullumet e administratës. Me ngjyra humori dhe përbuzje janë vizatuar drejtorë, shefa, përgjegjës e punëtorë me dy fytyra që bëjnë njëmijë e një truke për të mashtruar djathtas e majtas mvartësit e tyre. Kërkohet drejtësi për të gjithë, por zërat bien në vesh të shurdhër. E pëson më i dobëti, më i pambrojturi. Kjo është drama më e dhimbshme, çmenduri mbi çmenduritë.

 

        Një dukuri tjetër e jetës së sotme moderne janë edhe rrjetet sociale. Nuk ka sesi kjo axhendë e përditshme të mos jetë pjesë e romanit. Ka një linjë të dytë; bashkëshorti i Valentinës, komunikon vazhdimisht në facebook me një poete të panjohur, pa e ditur se ajo është e çmendur. Një ditë edhe ajo përfundon në spitalin psikiatrik. Kryqëzim fatesh…

        I gjithë romani i Thanas Medit “Çmendina e Athinës” të lë pa frymë, të habit me kompozicionin perfekt, si në një ekuacion të gjatë algjebrik, fundin e të cilit e di vetëm autori. Ka faqe të tëra me përshkrime mbreslënëse lirike (kuptohet që autori ka lëvruar dikur poezi). Si: “E la syrin të qëmtojë, si për t’u mbrojtur futi kokën midis supeve…Dukeshin këmbët dhe gungat e një mali të zhveshur…Deti s’dukej, por ndihej…Fllad i lagësht me aromë jonxhe… Ia hapi derën një leshdjegur… Në një zyrë me njolla lagështie nëpër qoshe, si në të preshtë lëmyshku…”, e plot e plot të tjera.

Autori ka realizuar tipizime të goditura të personazheve të cilët të mbeten gjatë në kujtesë, duke krijuar kështu një galeri të pafundme heronjsh letrarë. Ai merr në mbrojtje qëniet më delikate, mëndjet e aksidentuara dhe fatin e emigrantit fatzi, bëhet kështu mbrojtësi dhe avokati i më të dobëtit. I pikturon ata me shumë dashuri dhe pasion, kështu i bën të dashur e të kërkuar edhe për lexuesin.

 

        Gjuha që përdor Thanas Medi është mjaft tingëlluese, shpesh të ngjan me tinguj simfonikë. Ka fjalë të rralla të qëmtuara me kujdes nga gurra popullore, por të përdorura me aq vend dhe llogjikë si: leshdjegur, qëmtojë, zbërdhulëta, syshuar, gixilim, muros, ligur, osh, bjerrakohësit, halabakët, zhgan, shkalafitur, kërcë, shushat, mëriste, munxët, havale, zbuar, llangosur, palldëm, mjegullinë, , ormisa, pleks, mavri, marrok, langaraq, firasur, gurgule, dihas, faneps, hapërdara, gudulis, përhënë, etj.

Përfundimisht Thanas Medi e tërheq aq shumë lexuesin pas stilit origjinal, artit dhe ideve të tij, sa e bën atë menjëherë admirues të palëkundur të veprave letrare që i përkasin kësaj kohe që jetojmë sot. Gjithashtu edhe ky roman i sapohedhur në truallin e opinionit të mbarë lexuesve, tani për tani vetëm shqipfolës, ka vlera të veçanta dhe ia vlen jo vetëm të lexohet me kujdes, por edhe të vendoset në krye të rafteve të bibliotekës së secilit lexues. 

Avdulla Kënaçi

 

 

KREMTIMI I UJIT TË BEKUAR NË PESHTAN

nga: Andre LLUKANI 

Muzeu Historik Kombëtar

TIRANË

Pas celebrimit të meshës në kishë, peshtanakët drejtoheshin për tek Kroi i madh, që ishte rreth 400 metra larg Kishës së Shën Thanasit. Kroi kishte dy kamare tek të cilat vendosnin ikonat. Besimtarët e fshatit shkonin duke kënduar:

"O Zot shpëtoje popullin tënd

e bekoje trashëgimin tënd

dhuroju shpresëtarëve 

fitore mbi barbarët

dhe ruaje shtetin tonë

me anën e kryqit tënd." 

 

Gjatë kësaj shërbese kryqi vihet në një enë me ujë dhe me një tufë borziloku. Kryqi hidhej në pellgun pranë Kroit të Madh dhe ai që do ta kapte kryqin do të shpërblehej. Menjëherë besimtarët puthnin kryqin dhe spërkateshin me ajazëm (ujë të bekuar). Ndërkohë psaltët këndonin himnin kryesor të së kremtes:

"Në Jordan kur pagëzoheshe o Zot

alja e Trinisë kudo u shfaq

Se zëri i Atit të dëshmonte

Bir të dashur të tij të quante

E shpirti në formë pëllumbi

E vërtetonte vërtetësinë e fjalës

O Krisht që u fanepse

Dhe ndriçove botën, lavdi më Ty."

Ky tropar këndohej nga të gjithë të pranishmit. Besimtarët mbushnin nga një shishe të vogël me ujë të bekuar dhe sapo mbërrinin në shtëpi, spërkatnin të gjitha anët. Më pas shishen e vendosnin pranë ikonës në vendin e lutjes. Këtë ujë të bekuar e mbanin deri më 6 janar të vitit pasardhës. Ky ujë përdorej si shenjë bekimi në rast sëmundjesh. Gjithashtu gjatë së kremtes së ujit të bekuar, pas Liturgjisë Hyjnore burrat e fshatit mblidheshin në hajatin e kishës ku zhvillohej ankandi i shitjes së ikonave. Ai që paguante më shumë, kishte privilegjin që ta mbante ikonën disa ditë në shtëpi për mbarësi. Rrugës për në shtëpi këndonin:

"Nga mot për shumë mot

Me djem e bereqet plot."

Të afërmit e fqinjët vizitonin familjet që kishin blerë kryqin dhe ikonat duke i uruar për mbarësi. Më të lumturit në këtë ditë të shënuar qenë priftërinjtë dhe epitropët, të cilët pas ankandit të ikonave do të ndanin paratë e fituara. Sigurisht një pjesë e së cilave i kalonte kishës. Gjithashtu u jepnin edhe fukarenjve

.

 2.) PËRSHKRIMI IKONËS “PAGËZIMI I KRISHTIT”

Ikona “Pagëzimi i Krishtit” është realizuar nga ikonografi Onufër Qiprioti në shek. XVII. Ajo i përket ikonostasit të kishës së Shën Nikollës në Saraqinishtë të Lunxhërisë në rrethin e Gjirokastrës. 

Në ikonë paraqitet skena e Pagëzimit të Krishtit në lumin Jordan. Në kohën kur u pagëzua, Krishti ishte 30 vjeç. Krishti është në qendër të ikonës, gjysëmlakuriq mbi një gur, prej të cilit dalin katër koka gjarpërinjsh. Këta të fundit, duke u ndërthurrur me valëzimet e ujit dhe peshqit, që notojnë, japin pamjen e botës nënujore. Mbi kryet e Krishtit gjendet Shpirti i Shenjtë në formën e një pëllumbi, ndërsa engjëjt në pjesën e djathtë të ikonës janë duke adhuruar Trininë e Shenjtë. 

Në bregun e majtë të kompozimit, mbi shkëmb qëndron Joan Pagëzori, i cili është përkulur drejt Krishtit për ta pagëzuar. Vepra kryesore e Joanit ishte parapërgatitja e popullit për ardhjen e Mesisë. Prandaj ai quhet pararendësi i Krishtit. Këtë e bëri realitet me predikimin e tij. Pararendësi i ftonte njerëzit të pendoheshin e të pagëzoheshin, si parakusht për të hyrë në Mbretërinë e Perëndisë. 

Gjatë pagëzimit, Krishti shpalosi se ishte personi i dytë i Trinisë së Shenjtë, pra, Biri i Perëndisë. Emri i festës “Theofani” do të thotë Shfaqje e Perëndisë.

PER LIBRIN “ UDHETIM NE SHPIRTIN LUNXHIOT “ TE KONSTANDIN VASIL MOSKO

 "  Leximi i librit”Udhetim ne shpirtin lunxhiot” me clodhi e me kenaqi. Eshte shkruar kendshem e kuptueshem per cdo lexues.Mund ta lexoni e nuk do te thoni se ishte kohe e humbur."

                                                         

nga: Dashmir TARAJ

Ish pedagog neUniversitetin " E .
Cabej " Gjirokaster

Boston, Ma - SHBA

Dashmir TARAJ

Me shume kersheri e vemendje lexova librin “Udhetim ne shpirtin lunxhiot” te Kostandin Moskos te cilin e kam njohur ketu ne  Boston qysh 20 vjet me pare me emrin Koci Mosko dhe me kete emer do ta permend se keshtu e kane thirrur qe ne vegjeli e me tingellon me i ngrohte, me i afert e me familjar.

  Libri hapet me nje poezi te vete autorit te  titulluar  “Ne vend te parathenies”e cila eshte shkruar me shume mall e frymezim, me ritem e rime, me vargje 6 e 8 rrokesh. Ai  thote se “do shkoj e do tret malle”, te ndeze nje qiri  ne Shen e Premte ku ka lene “meme, babe, e gjiri.” Ai do te shkoje ne vendet qe i sjellin kujtime te vegjelise, t’ia marre kenges me shoket e rinise per Koton e Pandeline,si sorkadh t’i ngjitet malit,e atje te ulet e te prehet e t’i ngopet kraharori “ me freski e Lunxheri”

  E them qe ne fillim se Koci ia ka dale mbane. Ai eshte cmallur me vendlindjen e tij Selcken e Lunxherine duke shkruar me shume pathos per to,per njerezit,per natyren, per kulturen e traditat e saj

  Pjesen kryesore te librit e ze ajo per vepmtarine patriotike te vellezerve Pandeli e Koco Sotiri. .Une per Selcken e Pandeli Sotirin kam degjuar per here te pare kur kam shkuar ne shkollen 8-vjecare te Erindit. Ne ishim disa femije qe vinim nga Valareja, nje nga ato fshatrat e te ashtuquajturit “fshat i ri socialist’. Qelloi qe lenden e gjeografise e jepte mesim drejtori i shkolles, Mitro Qendri, nje mesues i rralle e nje njeri tejet i mire. Ne oren e pare ai na tregoi se cfare do te mesonim ne gjeografi e pastaj tha: “Ketu kemi edhe nxenes te rinj qe nuk jane nga krahina jone e dua t’i njoh ata me Lunxherine” Pasi foli per pozicionin gjeografik te saj, duke na treguar dhe anet e horizontit e emrat e fshatrave, ne fund fare permendi edhe Selcken duke thene:  “Edhe fare ne Jug eshte Selcka. Po te dilni ne kodren e Gjipanes ju mund t’i shikoni te gjithe fshatrat e Lunxherise, por jo Selcken. Ajo eshte ne nje gryke midis malit te Lunxherise dhe atij te Buretos. Aty ne ate Selcken e vogel ka lindur nje patrioti i madh, Pandeli Sotiri qe hapi shkollen e pare shqipe ne Korce.”Gjate viteve te shkollimit e me vone kam lexuar e degjuar me shume per vellezerit Sotiri. Nga libri i Kocit rifreskova ato qe dija, por mesova edhe plot te tjera qe nuk i kisha hasur me pare. Autori ka kerkuar shume per te gjetur informacionin e duhur. Jane rreth 70 citime e referenca nga autore te ndryshem si dhe kujtime te te afermeve te tyre e te tjere. Koci ia ka arritur  te nxjerre me ne drite vlerat e ketyre memedhtareve te medhenj. Ata u shkolluan ne Stambooll e studiuan ne Vjene njeri per mjekesi e tjetri per drejtesi.  

Ata qendruan aty per pak vite e Pandeliu shkoi ne ushtrine austriake, ndoshta si mjek. Levizja e Rilindjes kombetare shiptare kishte filluar dhe ata u kthyen per t’iu bashkuar asaj. Se pari duhej ndricuar mendja e shqiptareve. Per kete Pandeliu filloi te botonte gazeten “Prometeu” e Pastaj revisten “Drita” e qe  me pas mori emrin “Dituria”. Ai shkoi ne Rumani, ne Egjipt, ne Greqi e Maqedoni per te ngritur e organizuar mergimtaret shiptare qe te ndihmonin ne levizjen e madhe te Rilindjes Kombetare.  Ai ishte nje nga veprimtaret kryesore perkrah Samiut e Naimit ne “Shoqerine e te shtypurit te shkronjave shqip.”

 Pandeliu celi shkollen e pare shqipe ne Korce e vellai i tij, Koco Sotiri , ate te Pogradecit. Autori, Koci Mosko, tregon me hollesi, me data, me fakte e dokumenta per cka permenda me lart si dhe per veprimet e veshtiresite qe ata kaluan. Ai eshte perpjekur te korrigjoje disa percaktime e interpretime qe ai mendon se jane jo te sakta si: per daten e celjes se shkolles ne Korce,  per ate ne se ishte Pandeliu ne te vertete nxenes i Koto Hoxhit apo ate per rrethanat e vdekjes se tij. Autori  thote: “E verteta e shkolles shqipe,veprimtaria patriotike e vellezerve Sotiri eshte e manipuluar dhe e shtremberuar ne te gjitha drejtimet.” Midis te tjereve autori iu referohet edhe fakteve bindese qe paraqet historiani Dh. Dishnica se shkolla e pare shqipe eshte celur  ne shkurt te vitit 1886 dhe jo me 7 mars 1887.

 Une mendoj se gjetja e dates se sakte se hapjes se shkolles se pare shqipe eshte ceshtje per diskutim midids  studiuesve,  historianeve dhe  qeveritareve qe dekretojne festa apo ngjarje te shenuara kombetare. Cilado te jete e sakte, shkurt 1886 apo mars 1887,  nuk e zbret dot nga piedestali Pandeli Sotirin dhe vleresimi e  mirenjohja qe ka kombi shqiptar per te do te jete e pandryshuar.  Duket bindes argumenti qe sjell Koci se Pandeliu s’mund te kete qene nxenes i Koto Hoxhit sepse ai,Kotua, s’ka qene mesues ne shkollen greke te Qestoratit, por vec kujdestar konvikti si dhe, kur eshte hapur ajo shkolle, ata kane qene ne moshe te madhe e  ndoshta ne Vjene. Edhe ketu une mendoj se nuk ka aspak rendesi se ku mesuan te shkruajne shqip vellezerit Sotiri,( Vete Pandeliu kishte hartuar nje alfabet per te shkruar shqipen) por vlere te pacmuar ka ajo qe ata mesuan te tjeret te shkruajne e te marrin dituri e drite ne gjuhen e ndaluar shqipe. Sa per Koto Hoxhin s’ka rendesi se ishte mesues a administrator. Eshte fakt i pakundershtueshem se nga ai mesuan fshehtazi te shkruajne shqipen Petro Nini Luarasi e te tjere po ne shkollen greke te Qestoratit. Edhe ai ishte bashke me Pandeline e Sami Frasherin ne Shoqerine e Stambollit. Ai u rrah e u burgos ne burgun e tmerrshem te Jedi Kules per veprimtarine patriotike. Sevasti Qiriazi kur e vizitoi ne burg shkruan se ai ishte  nje grumbull leckash. Edhe kur doli nga burgu nuk hoqi dore e ia arriti te nxjerre lejen per te hapur shkolle shqipe ne Janine, por nuk e la vdekja.

   Vellezerit Sotiri, Koto Hoxhi, Petro Poga e te tjere lunxhiote  jane diej qe driten e tyre ua percuan shqiptareve qe te dilnin nga erresira shekullore. Lunxhiot e ortodoks shqiptar nga Qestorati i Lunxherise ishte edhe bankieri e financuesi me i madh i qeverise turke, Kristaq Zografi. Ai mund te merrte nga Sulltani jo nje, por dhjetera leje per te hapur shkolla shqipe. Ai nuk e beri kete se e quante veten grek. Ne vendlidjen e tij ai celi nje shkolle qe pergatiste mesues per shkolla te tjera greke per t’i sherbyer helenizmes, por jo shqiptarizmes. (Ai mbeti vetem ne kufijte e nje bamiresi

  Ne nje bisede qe pata me Kocin ai me tha se planifikon te shkruaje nje monografi te plote per vellezerit Sotiri dhe se do te shkoje edhe ne Stamboll te kerkoje neper arkiva. Ai shkruan: “Nuk jam historian,por jam i perkushtuar per jeten dhe vepren e vellezerve Sotiri, i perkushtuar ndaj historise se vendlindjes sime.” Une besoj se me perkushtimin e kembenguljen qe e karakterizon do t’ia arrije  te shkruaje nje monografi te plote per ta e cila , me sa di une, do te jete e para. Good Luck Koci!

  Pjesa tjeter e librit i kushtohet Grykes se Selckes ,vete fshatit Selcke, e kujtimeve te vegjelise. Ai shkruan  per njerezit e saj,natyren,kishat, krojet,per manat, dardhat, fiqte, lajthite,cercemet,per etimologjine e emrave te tyre,vlerat  ushqimore qe kane frutat e tyre, per kenget qe lidhen me to e gjithcka tjeter e  bere pjese e tradites lunxhiote. Pershkrimi qe i ben grykes se Selckes eshte shume i sakte e  terheqes. Diku, kur shkruan per kafshet qe gjenden aty, permend edhe derrin e eger. Kjo menjehere me kujtoi udhetimin tim te pare neper Gryken e Selckes qe mu duk sa e frikshme, por edhe aq e mahnitshme. Ishte gusht i vitit 1974. Do te shkoja per here te pare ne Sopik te Pogonit. Isha emeruar mesues ne shkollen 8-vjecare te atij fshati. Udhetonim me nje autobus te vogel i pershtatur nga ato makinat “zis” te ngelura qe nga koha e ruseve. Pasi iu ngjitem te perpjetes se Suhes e pas nje zbritjeje e nje tjeter ngjitjeje iu afruam grykes. Rruga e makines ishte mjaft e ngushte e vetem per nje kalim. Ajo kalon pergjate malit te Lunxherise e poshte nga e djathte qnidra metra thelle kalonte lumi i Suhes

. Si majtas e djathtas  shpatet e maleve  jane pothuajse pingul mbi ate lume. Ne ndenjesen para meje ishte ulur shoku im Jani Rova nga Haskova e Dropullit. Ai ishte emeruar mesues ne Hllomo. Bashke me te ishte dhe nena e tij. Ajo ishte e merakosur per birin e vetem se si do rregullohej, ku do flinte, ku do lahej,ku do hante etj.  Kishte marre me vete caracafe, batanije, ene kuzhine e ushqime e do te qendronte disa dite aty sa te sigurohej se Jani do kishte kushte te mira. Kur arritem tek Shkembi i Dallandyshes, dy shpatet e maleve u afruan aq shume sa dielli sikur u zhduk e u erresua. Lumi, qe s’e kishim  pare deri atehere, u shfaq me gurgullime fare prane nga e djathta dhe nga e nga e majta nje shkemb i stermadh u duk sikur do na binte mbi koke. Nena e Janit papritur u ngrit ne kembe dhe bertiti “ububu Jani mu pu tha pas esi?”(ububu Jani im ku do vesh ti) dhe e mbuloi te birin me trupin e saj si  per ta mbrojtur nga shkembi. Pas pak u degjua nje ze tjeter po ne greqisht duke iu drejtuar shoferit:”Ja stamata ere Raqi na vlepome ti si simveni apenandi” (Pa ndalo ore Raqi te shikojme c’ndodh pertej) Makina ndaloi. Te gjithe u ngritem ne kembe duke shikuar nga e djathta. Faqja e malit te Buretos ishte me e pyllezuar , por nje pjese e vogel ishte me shkurre te rralla e zallishte. Nga pylli dolen dy derra te eger te zinj,njeri i madh e tjetri me i vogel,duke ecur me nxitim. I vogli qe ishte i pari, papritur rreshqiti, u rrokullis e qe duke perfunduar ne lume. Derri i madh vuri dy kembet e para perpara e duke rreshqitur i doli perpara te voglit. E ndaloi ate me trupin e tij dhe e shtynte te ngrihej ne kembe. I vogli u ngrit dhe u drejtua nga pylli. I madhi i qendronte nga poshte si per ta mbrojtur nga nje rreshqitje tjeter. Ata u zhduken nxitimthi ne pyll.   Ndoshta edhe ata ishin meme e bir. Pas nja 10 minutash u degjua nje ze i fuqishem burri, po kete radhe ne shqip: “Selcka shofer. Ndaloje pak” Ai burri zbriti dhe u  drejtua per nga e majta duke i u ngjitur se perpjetes. Une u ngrita ne kembe i emocionuar se do te shikoja ate Selcken  e Pandeli Sotirit, por ajo nuk shikohej dot prej aty. Ate e pashe nje here tjeter. 

        Si beheshin dasmat ne Selcke e ne Lunxheri ,kenget e vallet e tyre, si kembenin krushqit plloskat e veres, si cohej nusja ne krua ,si nderroheshin shamite,si mblidheshin te shtepia e dhenderit per pemet e nuses etj. i gjen ne kete liber te pershkruara e te shpjeguara me hollesi. Kenga e cercemit qe kendohej ne Selcke eshte e rralle. Pershkrimi qe i ben autori menyres se si e kendonte basho Foto Sotiri kete kenge te ben qe edhe ti ta jetosh ate moment,por qe s’mund ta kendosh dot vete se do ngelesh i turperuar.Basho Fotua paska qene nje kengetar virtuoz e i paarritshem.

   Interesant eshte rrefimi se si eshte bere Kryqi i famshem i kishes se Laboves. Une ne kete liber mesova per here te pare se kryqi eshte ndertuar nen kujdesin e armembajtesit te perandorit Justinian, Konstandin Labovitit, bir i ketij fshati.                                                 

   Kam qeshur e jam kenaqur me monologun e Kako Dhoqines. Aty eshte gruaja tipike punetore lunxhiote e asaj kohe me te foluren e vecante qe pershkruan veprimet e nje dite vajtjeje ne mulli si dhe te fshehtat e thashethemet e fshatit. Leksiku i saj eshte i rralle per ditet e sotme, por me vlera te vecanta gjuhesore.

  Nje tjeter tregim me vete eshte rrefimi per “gjuheprerin”, komunistin kosmopolit e poliglot Milto Sotiri, shok i Dimitrovit, qe brodhi boten per te propoganduar Internacionalen komuniste e qe u kthye ne Selcke i dermuar nga burgjet e i pagoje.

  Selcka,nje fshat i vogel, eshte vendlindja apo origjina e mjaft inetelktualeve te njohur e te tjere te sukseshem ne jeten e tyre. Koci permend disa nga ata. Eshte nder per te ndjerin Prof. Dr.Thoma Dhima, qe nderroi jete papritur e para kohe, mik e kolegu im ne Universitetin e Gjirokastres, te radhitet midis tyre. Me terhoqi vemendjen emri i nje fizikanti te shquar qe jeton e punon ketu ne Amerike e i ardhur nga Greqia. Ai eshte Dhimiter Nanopullos i njohur per studimet ne fiziken e pjesezave dhe ate kozmike.  Koci shkruan se ai eshte shqiptar nga Selcka nga origjina e babait te tij Vajo Naka i cili ka qene nepunes i qeverise se Zogut dhe u largua per ne Greqi para 1944’s. Ai la nje moter ne Selcke qe nuk dinte asnje fjale ne vllahisht. Kerkova ne internet te mesoja me shume per Dh. Nanopulos. Eshte e vertete se ai eshte nga me te cituarit e te vleresuarit ne bote ne fushen e tij,me mbi 800 shkrime,libra e studime si dhe anetar i akademise se shkencave te Greqise, anetar nderi i mjaft shoqatave te fizikanteve ne disa vende te botes. Sa per origjinen e tij ne nje nga referencat e nje shkrimi per te,ne gazeten greke “To Vima”te dates 11.4.2009 ai citohet te kete thene ne nje bashkebisedim me gazetaret: “Jo. Nuk jam nga Peloponesi. U linda dhe u rrita ne Athine,por jam vorioepirot.Vllah nga vorioepiri. Naka eshte mbiemri autentik i gjyshit tim para se te iknim nga Shqiperia”(Perkthimi im). Vllehet ne Shqiperine e Jugut kane qene blegtore shetites dhe jane ngulur ne fshatrat e Lunxherise ne vitet 50 kur filloi kolektivizimi. Gjyshi i fizikantit ,qe edhe ai quhej Dhimiter, ka vdekur ne 1916 dhe djali i tij ,Vajua, ka lindur po ne ate vit, kur as qe behej fjale per vllehe ne Selcke e ne gjithe Lunxherine. Gjithashtu nena e Vajos (gjyshja e shkencetarit) ka qene nga nje familje shqiptare nga  Krina e Lunxherise. Te shkoje atehere ne Greqi e te thoshje se jam shqiptar do ta kishe shume te veshtire . Dyert nuk do te hapeshin per ty. Te thoshje se se jam vllah ishe me i pranueshem per greket. Per te ardhur keq eshte se nderrimi i emrave e mohimi i kombesise vazhdon edhe sot kur Shqiperia s’eshte ne kushtet e 150 vjeteve me pare.

   Do te kthehem prape tek Selcka. Nuk mund te rri pa treguar se si e pashe ate per here te pare. Ishte fillim tetori i vitit 1976. Une dhe nje mesues tjeter,Kristo Zaho, nga Seloja e Dropullit te Siperm, nje dite te shtune u ndodhem tek i ashtuquajturi “Stacioni pyjor” aty ku mbaron Gryka e Selckes. “Stacioni pyjor” ishte nje ngrehine e vogel alpine e tera prej druri e me nje strehez ku mbroheshin udhetaret nga moti i keq. Ajo ngjante si  shtepite  ne malet e Zvicres. Aty kalonte rruga per ne Polican e Zagorie  e degezohej per ne Hllomo e Catiste.Ne kishim bere rreth 2.5 ore rruge nga Sopiku per te arritur aty me shprese se do te gjenim ndonje makine per ne Gjirokaster. Nga gjunjet e poshte ishim te lagur e te lodhur. Ishte nje dite e laget e me mjaft mjegull. Tek tuk degjohej ndonje fershellime bariu a lehje qeni  e vrulli i lumit,por jo zhurme makine. Rreth e rrotull male e heshtje. Pas disa oresh pritje vendosem t’i ngjiteshim se perpjetes per ne Polican. Aty kishte nje lokal e hotel te vogel. Por na buzeqeshi fati. Degjuam nje si zhurme makine e papritur nga mjegulla u shfaq nje xhips i vogel e ndaloi para nesh. Nje burre uli xhamin e tha: “Djema! Cilen rruge te marrim per ne Selcke? Te ngjitemi lart apo djathtas?.”Une u pergjigja: “As njeren e as tjetren. Selcken e keni lene prapa.” Pasi na pyeti se  ku do shkonim, na ftoi te hipnim ne makine e tyre e t’u tregonim rrugen per ne Polican ose ndonje fshat tjeter aty rrotull, por Selcken donin ta shikonin patjeter. Ai tha se me pas do te ktheheshin ne Gjirokaster. Ata ishin dy figura te shquara te kinematografise shqiptare; regjisori i shquar Viktor Gjika dhe kinoperatori i njohur Lionel Konomi si dhe shoferi , nje djale i ri e me mjaft humor.  Ne u kishim degjuar emrat, por nuk i njihnim. Ata na thane se do te realizonin nje film mbi romanin “Njeriu me top” te Dritero Agollit e kerkonin vende te pershtatshme per te bere xhirimet. Shkuam ne Polican, por nuk shfaqen ndonje interes te vecante. U kthyem per ne Selcke. U ngjitem se perpjetes e papritur mjegulla sikur u largua e Selcka u shfaq para nesh. Shoferi ndaloi tek fusha e vogel e futbollit me vetem nje porte. Shtyllat e saj ishin te shtrembera e trari i siperm i bere hark. Ai tha se do gjuante nje penallti dhe e leshoi makinen drejt portes,por ndaloi para saj duke thene: “Kam frike te shenoj gol se mos rrezoj shtyllen e siperme.” Te gjithe qeshem e zbritem nga makina. Viktori , pasi hodhi nje veshtrim te vemendshem rreth e rrotull tha: “Te zgjuar paskan qene keta selckjotet qe e kane fshehur e mbeshtetur fshatin kaq bukur ketu ne mal.” Ne u futem neper fshat. Mua me bene pershtypje  disa shtepi te medha me gure te gdhendur e portat me qemer, e  kopshtet rreth  qe ishin mbjelle e sistemuar me mjaft merak e me plot hardhi rrushi. Pashe manat e nje cercem te larte, muret e gurte te oborreve qe ishin te drejte e te mirembajtur.Vajta edhe te Kroi i Madh qe m’u duk nje veper e vogel e rralle ndertimi. Te gjithe fshatrat e Lunxherise kane pasur kroje te ketij lloji te ndertuar nga mjeshtrat vendas. Ngado qe shikoja malet i kisha perpara fytyres. Selcka me dukej si nje oaz malesh. Takuam nje fshatar te cilit Viktori e Lioneli i bene pyetje te shumta sidomos per nje shtepi te madhe nga ana perendimore e fshatit qe ishte disi e vecuar. Lioneli interesohej se nga lindte e perendonte dielli, cfare ngjyre mernin  ne nentor gjethet e pyllit ne shpatin e malit perballe si dhe si visheshin fshataret 50 vjet me pare dhe a mund gjenin fotografi me keto veshje etj. Atyre iu pelqeu Selcka e mendonin qe ate shtepine e vecuar ta benin shtepine e Mere Fizit, Nuk e di se  pse ai film nuk pati xhirime ne Selcke.

   Leximi i librit”Udhetim ne shpirtin lunxhiot” me clodhi e me kenaqi. Eshte shkruar kendshem e kuptueshem per cdo lexues.Mund ta lexoni e nuk do te thoni se ishte kohe e humbur.