NË 62- VJETORIN E PUSHKATIMIT TË POETIT DISIDENT TEPELENAS TRIFON XHAGJIKA

"O jetë, linda në shkreti".......

 

nga: Keze KozetaZYLO

New York

 

Sot në 62- vjetorin e e pushkatimit të poetit ushtarak disident, tepelenasit Trifon Xhagjika marr penën nga Nju Jorku me cingërrima të akullta bërë nga çakërdisjet botërore dhe ulem të shkruaj. E pamundur që në fillim si mezhgoranase, fqinj më të afërt me Peshtanin të mos më vinë imazhet e një natyre panoramike të Peshtanit, familjet e mrekullueshme ku u lind dhe u rrit poeti disident Trifon Xhagjika. Si një hymn shkrihen zërat e mezhgoranasve dhe të Peshtanit me këngën aq të kënduar nga bilbilenjtë e këtyre dy vendeve me histori dhe një kulturë të lashtë të miqësisë së pandarë me njeri-tjetrin. Jehona e kësaj kënge për dy fshatrat malore si Mezhgorani që ka Trebeshinën perballë i ka kaluar kufijtë përtej oqeanit nëpër dallgët e shpirtrave tona si emigrantë duke vazhduar ta këndojmë si:

 

“Në Jugun e Shqipërisë

 Se ç’ janë dy malësi

 Trebeshina me Golikun

 Që të dy janë për karshi.

 
Përmes tyre shkon një lumë

 Lumi Vjosa është ai

Përmbi Vjosë një fshat i bukur

Peshtani, shokë Peshtani!

 

Nuk e di si do ta këndonte Poeti Trifon Xhagjika si biri i Peshtanit këtë këngë domethënëse! Por e sigurtë se shpirti i tij i trazuar nga rrebeshet dhe tufanet e kohës së diktaturës kishte krijuar portretin e rebelit, të disidentit, të poetit që me penën e tij tronditi dhe vazhdon të trondit shqiptarët këndonjës të së vërtetës… I sjellë këto dy fshatra kaq afër me njeri tjetrin ngase emrin e tij, vëllain doktor dhe familjen e nderuar kujtoheshin brenda mureve të gurta herë pas here dhimbshëm dhe heshturazi nëpër familjet tona. Kujtohej dhe fjala e Dr.Yllit, vëllait të tij, i cili kur pa që vëllait i hodhën prangat në sallën e gjyqit thirri: “Mbaje kokën lart vëlla”! Fshati ka përqindjen më të lartë ortodokse, por gjithmonë në harmoni me bashkëfshatarët e tyre dhe fshatrat përrreth myslimane.

Trifon Xhagjika ishte pinjoll i derës së madhe të Xhagjikajve. Xhaxhai i tij Koço Xhagjika ishte mësues i parë i gjuhës shqipe dhe më 1947 u burgos për 15 vjet. Vëllai i tij

Dr. Ylli Xhagjika, u burgos dhe u internua për 27 vjet rresht. Vazhdoi persekucioni dhe me internimin e motrës se tij Santa. Vëllai tjeter Anastasi, inxhinier elektrik, u pushua nga puna.

Ai shërbeu në ushtri pas shkollimit të lartë dhe si sot në një ditë dimri të egër, më 23 dhjetor, 1963 u arrestua bashke me një grup të rinjsh dhe u dënuan me pushkatim. Poezia “Atdheu lakuriq” është drithëruese: “Nuk mundem,nuk mundem/ E pashë Atdheun lakuriq/ vetëm pa miq e shokë/. Mundohej të këpusë një degë dafinë/ nga lavdia e shekujve./ Atdheun e dija të uritur! Por sa i vogël qenka!/ As një degë nuk e këpuste dot”.

 

Poeti u vra nga skuadra pushkatare nën terrin e diktaturës, nën drithërima të çdo qenie të gjallë që dëgjonte krismat që derdhnin gjak të kuq njeriu, gjak të pastër arbëror. Dhe kjo tragjedi të kujton shkrimtarin e madh botëror Shekspirin që shkruajti sa vepra dramatike që u luajtën dhe do të vazhdojnë të luhen në skenë sa të jetë njerëzimi.

 

Ai u vra me thirrmën e shpirtit duke ju thënë pushkatarëve në fjalën e fundit si: “Po të më jepni një top, do të qëlloja mbi regjimin tuaj!” Dhe kjo dëshirë që e çoi në egërsinë e pashoqe sistemin pushkatues të kujton Prometeun që është një martirizim heroik, simboli i përpjekjeve për njerëzimin ku në momente të caktuara ka dhe ndjesi prekëse si: “Më dhemb kur flas, më dhemb edhe kur hesht, as vetë nuk di kur mua më dhemb më shumë”…

 

Por jo poeti disident tepelenas e di mirë ku ishin plagët e Atdheut, plagët që i kishte si Krishti në trup ndaj dhe gjuan me vargun brilant demaskues, të thiktë mbi zemrat e republikës që e kishin bërë popullin vetëm të vuante, të vuante skajshëm. Vepra e poetit Xhagjika dhe pse u mbulua nga koha e diktaturës, varri i tij ende nuk është gjetur, përsëri ai do të lexohet dhe lexuesit do të gjejnë frymëzimin brez pas brezi. Trifon Xhagjika është poeti që si ç thotë korifeu i letrave shqipe Faik Konica për Prometeun se: “Se natyra e njeriut nuk ndërron, por një poet i madh që zbulon të vërtetat e kohës së vet, zbulon të vertetat e gjithe kohërave të pastajme.

Plagë të pashëruara ende…

 

Dhe mjerisht koha e Trifon Xhagjikes vazhdon, në forma dhe përmbajtje të ndryshme, varfëria e pamëshirshme në qindra e mijëra shqiptarë, analfabetizmi i ulur këmbëkryq, prostitucioni i vajzave nën dhunën e tutorëve, prostitucioni politik, korrupsioni dhe gllabërimi i pasurive nga gropat thithëse të shpirtrave të kriminelëve krijojnë një imazh rrënqethës në sytë tanë.

Këto tragjedi duhet të lindnin një Shekspir të kohës, por fatkeqësisht nuk u lind.

Shekspirët e kohës shqiptare janë poetët që dhanë jetën për Liri si Havzi Nela poeti tjetër disident që u var në mes të qytetit të Kukësit nga diktatura. Ai ëndërronte lirinë duke shkruajtur si:

 

“Fryma e Helsinkut u derdh porsi era,

Na përkdhel zemrat, çeli si pranvera

Këtu në votrat tona futi gaz e shpresë,

Na zgjoi afsh e vrull, ndoshta nuk do vdesë”.

 

Poezitë e Xhagjikës janë si Pegasi flutures dhe shpërndahen ne çdo zemër njerëzore shqiptare, ato janë dhe si ecja e nje kali të hazdisur për t’i treguar botës mbarë se Shqipëria kishte rënë nën diktaturë, ndaj ai shkruan: “Miq! Dëgjoni trokëllimat e kalit të harbuar? Jam unë”!

Këto poezi janë të mbushura me metafora që kane patosin e luftës për Liri, godasin pa mëshirë obskurantizmin dhe diktaturën.

Poeti martir pranon më mirë të vuajë se sa të jetojë pa Liri, ai sfidon pa frikë sahanlëpirësit e sistemit. Ai punoi në Ministrinë e Mbrojtjes si redaktor në sektorin e botimeve si dhe më vonë në gazetën “Luftëtari”. Trifon Xhagjika botoi në shtypin letrar si në gazetën “Drita”, revista “Nëntori”, “Ylli” etj. Verbëria e mbjellë ndër popull u kishte veshur me dyll bebëzen e syrit dhe e pamundur ta hiqnin cipën e trashë të mjegullës ndër sy ndaj ai me indinjatë të thellë shkruan tek poezia “Kënga e verbër” si: “E shkreta ti, o Republikë/ u blatohesh të zotërve/ pa e ditur ç’janë/ Dritën ta shuajnë në terr/ e ditën ta ndezin/ bukën ta shtrojnë në sofër/ e duart t’i presin/ në burim të çojnë/ e gojën ta mbyllin/. Ata të kthyen në metelikë!

Pena e tij shkëlqen dhe zbardh si bora në malin e Golikut për të vërtetën gënjeshtare të drejtimit udhëheqës, të tiranisë së pabesë që shtypi dhe shfrytëzoi popullin gjer në asht. Epitetet që i vë Republikës si e pabesë, e shëmtuar, mashtruese janë një thirrmë e shpirtit të tij të vrarë, janë demaskim i shthurrjes dhe korrupsionit të udhëheqësve që shtypnin pamëshirë disidentët dhe elitën intelektuale të Kombit. Ndaj ai i fton ta lexojnë dhe të shkojnë pas Poetit për të vërteten që gjëmon sa tunden malet e Shëndellisë, Trebeshinës dhe Golikut që jane aty rreth shtëpisë së tij si: “Veç me mua ejani/ t’ju rrëfejë të vërtetën që ndrit./ Të dinë udhëheqësit lart dhe e larta Republikë/ se nuk jemi as të verbër/ as të shurdhër në politikë./ O Republikë e pabesë!/ T’u fala si kristiani Krishtit,/ po ç’më dhe?/ Dhe diellin do të ma zësh…/ Turp, Atdhe!/ Tek ty jam/ i lirë pa Liri”…

Poeti kishte qenë në “Shkollën Normale të Elbasanit”, si dhe më vonë për gazetari, por edukatën e lartë, dashurinë për dijen ishin ngjizur nga familja e tij plot kulturë e mirësi në vendlindjen e tij në Peshtan. Më vonë në moshën 8 vjeçare familja e tij u detyrua të jetonte në Tiranë, për shkak të djegjes së shtepisë së tij nga lufta italo-greke më 1941.

Trifon Xhagjika është autori i poezisë që është bërë himni i Shkollës së Bashkuar të Oficerëve nëpërmjet kompozimit të Kostandin Trakos, qysh në vitet 60-të. Breza të tërë oficerësh e kanë duartrokitur atë për vite me radhë, ndërkohë që vjershëtori i saj nuk jetonte.

sipas Wikipedias rreth poetit Xhagjika.

Doemos që ke dhimbje dhe të ndizet një revoltë në shpirt që poezitë e poetit disident të pushkatuar nga diktatura janë tejet aktuale dhe sot, plot pas 63 vjetësh të vdekjes së tij, poetit që akoma nuk i dihet varri. Çfarë trishtimi dhe mallkimi që ende vazhdon midis nesh për jetën ashtu si tek poezia “Apologjia ime” ku midis te tjerash shkruan:

“…Marrëzi, dhe mëkate për jetën e tërbuar/ se kur më ndal, o gjeneratë, që vuan rrugës ndonjë natë, më merr për të dënuar dhe, me një zë që vret, ngahera më pyet: -Ku linde, o i ri?

-O jetë, linda në shkreti! 1962.

Fakt është që populli vazhdon sindromën e Stokholmit, si në historinë në gusht të vitit 1973, një tentativë e dështuar për të grabitur bankën “Kreditbanken” në Stokholm të Suedisë. Ajo përfundoi në marrjen peng të katër nëpunësve nga grabitësit e armatosur.

Edhe pse viktimat e këtij akti të rëndomtë terrorist, ndërsa mbaheshin të burgosur në një bodrum të bankës, u lidhën shpirtërisht me kriminelët që i mbanin peng, deri në atë pikë sa të tregonin mirëkuptim për arsyet e këtij akti e më pas, të përpiqeshin të siguronin ndihmë financiare për të paguar mbrojtjen ligjore të ish-xhelatëve të tyre dhe të dilnin në gjyq për të dëshmuar në favor të kusarëve.

Prandaj kur populli të çlirohet nga adhurimi për udhëheqësit duke u thurrur këngë e poezi dhe nga dashuria e verbër me sy të dyllta, atëhere do të themi me plot gojën: Se nuk linda në shkretinë e shpirtrave që adhurojnë politikanët mashtrues dhe grabitqarë. Kjo syndromë të sjellë aq prane vargjet e Brehtit tek “Marshi i viçave” përkthyer mjeshtërisht nga Robert Shvarc ku shkruhet: “Dhe viçat pas daulles/ hedhin çapin/ lëkurën për daulle/ vetë e japin”.

E kujtojmë sot dhe përgjithmonë poetin disident Trifon Xhagjika me plot nderim dhe respekt në 62-vjetorin e vdekjes së tij shkaktuar nga skuadra pushkatare me urdhër të udhëqësve të diktaturës komuniste. E nderojmë për veprën që la pas, poetin disident pa varr që pohoi fuqishëm në poezitë e tij se lindi në vendin që drejtohej nga shpirtrat eshkë të tharë duke lenë një popull në mjerim dhe varferi të tejskajshme ashu siç thote poeti disident se:

“O jetë, linda në shkreti”!

23 dhjetor, 2025

VJESHTA NË KOPSHT

nga agronomi: Bajram ASLLANI

Prishtinë, Kosovë 

Bajram  ASLLANI

Vjeshta është një periudhë e rëndësishme për kujdesin e bimëve dekorative dhe pemëve frutore në kopsht. Në këtë stinë, puna përqendrohet në plehërim, mbrojtje ndaj sëmundjeve e dëmtuesve dhe përgatitje kundër ngricave.

 

Plehërimi artificial dhe organik

Plehërimi në vjeshtë ka për qëllim forcimin e rrënjëve, rritjen e rezistencës ndaj temperaturave të ulëta dhe përmirësimin e strukturës së tokës.

1.    Plehrimi organik, 

Komposti dhe plehu i stallës i kalbur janë burime të mira të lëndëve ushqyese. Ato nxisin aktivitetin mikrobiologjik, përmirësojnë aftësinë e tokës për të mbajtur ujë dhe e pasurojnë atë me materie ushqyese.

Për bimët dekorative dhe pemët frutore, rekomandohet sasia prej 3–5 kg për bimë, duke e përzier lehtë me dheun rreth rrënjëve.

2.    Plehrimi artificial(kimik) – 

Rekomandohen formulime me më pak azot dhe më shumë fosfor e kalium, si p.sh. NPK 5-10-15, 8-16-24 ose 10-20-30. Këto ndihmojnë zhvillimin e rrënjëve dhe përgatitin bimët për dimer.

Sasia e rekomanduar e plehut për bimë:

·      Bimët dekorative: nga 50–300 g. për bimë, në varësi të madhësisë

·      Pemët frutore të reja: 100–150 g. për pemë

·      Pemët e mëdha: 200–300 g. për pemë

·      Pishat: 200–250g për bimë, të shpërndarë rreth bazës jashtë trungut.

Pas shpërndarjes së plehut, nëse nuk është e mundur të bëhet inkorporimi në dhe, është mirë të ujiten për të ndihmuar tretjen dhe depërtimin e elementeve ushqyese. Plehrat përzihen lehtë me dheun për të siguruar kontakt të mirë me rrënjët dhe për të shmangur djegien e tyre

Mbrojtja ndaj sëmundjeve dhe dëmtuesve

Në vjeshtë, sëmundjet kërpudhore e bakteriale mund të mbeten aktive në tokë dhe në pjesët e bimëve. Po ashtu, insektet dhe merimangat mund të dëmtojnë rrënjët, degët dhe gjethet.
 Masat parandaluese janë më efektive se trajtimet e vonuara.

1.    Fungicidet:
Oksid kloruri i bakrit dhe sulfati i bakrit janë më të përdorurit në këtë periudhë. Ato ndihmojnë në parandalimin e kërpudhave dhe infeksioneve të tjera.

2.    Insekticidet dhe akaricidet:

Abamectin është efektiv kundër merimangave dhe disa insekteve që dëmtojnë gjethet. Imidacloprid përdoret kundër larvave dhe dëmtuesve që prekin gjethet.

Për pishat, trajtimet bëhen vetëm kur vërehen dëmtues specifikë, për të mos prishur ekuilibrin biologjik të tokës.

Aplikimi bëhet në mëngjes ose pasdite, kur temperatura është mbi 5°C. Trajtimi i trungut rrit efektivitetin, sidomos te pemët frutore dhe pishat.

Mbrojtja nga ngricat

1.    Mulçimi:

Një shtresë prej 5–10 cm me bar të thatë, kashtë ose gjethe të thata rreth bazës së bimëve ruan lagështinë dhe nxehtësinë e tokës, duke mbrojtur rrënjët nga ngricat.

Mbështjellja e bimëve me agrofoli me densitet 30–40 g/m² krijon një mikroklimë të qëndrueshme rreth bimëve, lejon dritën dhe ajrosjen, duke reduktuar humbjen e nxehtësisë. Te pishat, vendoset mbi rrënjët e reja ose rreth trungut për t’i mbrojtur nga ngricat e hershme

***

Vjeshta është periudha kyçe për të forcuar dhe mbrojtur bimët dekorative, pemët frutore dhe pishat. Plehërimi i duhur, trajtimet parandaluese dhe masat mbrojtëse ndaj ngricave sigurojnë që bimët të hyjnë të forta në dimër dhe të nisin pranverën me energji të re.

 

SI U MUAR LEJET NGA SULLTANI PËR HAPIEN E SHKOLLAVE SHQIP?

 

Së pari dëshiroj të sqaroj se cilat ishin rrethanat  në Stambollin e viteve 1870-1880. Si Pandeli Sotiri e shtiu në dorë lejet personale apo fermanët nga Sulltan Abdul Hamiti i II-të për hapjen e shkollës shqip. Ai mori një leje për veten e tij dhe një për vëllain, Koçon.

 

Vëllezërit Frashëri ishin shumë të interesuar për këto leje, por nuk mund t’i realizonin, sepse Porta e Lartë i quante turq muslimanët shqiptarë dhe nuk ua lejonte shkollat shqip, përveç kësaj, pas shtypjes e persekutimit brutal të veprimtarëve të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, pas vitit 1881, kjo bëhej edhe më e vështirë, deri edhe e pamundur. Në revistën “Drita”- “Dituria”e cila dilte në shqip, vëllezërit Frashëri  shkruanin me pseudonime për të mos rënë në sy nga autoritetet turke. Sami Frashëri do të shkruante në atë kohë: “Pushteti që do të shkruajnë shqip të krishterët, po nuk do që të përzjehen muslimanët, të cilët i kanë të tyre e s’duan t’u ndihenë. “(39)

 

Le të sqarojmë disa zhvillime që kanë ndodhur në atë perudhë në kryeqendrën e Perandorisë, në Stambol.  Në Stambollin e viteve 1800 kishte një komunitet shumë të madh lunxhiotësh dhe miq të tyre, llogariteshin rreth 50 mijë vetë.  Çfarë thonë kronikat e kohs nga të huajtë për lunxhiotët e Stambolloit?

 

Albanologu Johann Georg von Hahn (1811-1869) në librin e tij “Studime Shqiptare” f. 42-43, shkruan për lunxhotët: 

“Disa familje në tri fshatra të Lunxhërisë dhe dy fshatra të Rrëzës, janë mjeshtër për ujësjellsat e kanë qenë në Stamboll prej kohësh që nuk mbahen mend, esnafët e tyre për ndërtimin e rrjeteve hidraulike, ndaj gëzojnë privilegje të ndryshme përmes fermanesh perandorake. Lunxhëriotët e ushtrojnë zanatin e tyre thuajse pa përjashtim në Stamboll.” dhe vazhdon më poshtë: “…. Epirioti është si rregull njeri mjaft i gjallë dhe i kursyer, ndaj fiton jashtë vendit të tij me lehtësi aq sa të jetojë në njëfarë mirëqenie. Ndaj dhe në këto fshatra punëtore shikon shumë shtëpi qytetare, ndërsa banorët mbajnë rroba fabrike ngjyra-ngjyra. Tregtarët e këtyre krahinave kanë bërë ndërkohë pasuri të madhe”. (40)

 

Në studimet e tij Prof. dr. Zija Shkodra(1925-2002) ka evidentuar se: 

“Shkolla popullore e ndërtuesave lunxhiotë e specializuar në fushën e ndërtimeve ujore, mirrej më shumë me ndërtimin e çesmave të banjove publike, ujësjellsave mbi harkada, çisternave me ujë, puseve, kanaleve ujitëse të bujqësisë, etj. Në Perandorinë Osmane lunxhiotët gëzonin privilegjin e kësaj mjeshtërie që e mbanin me ferman (dekret) sulltanor të trashëguar brez pas brezi, qoftë në Stamboll ashtu dhe në qytetet kryesore të Perandorisë”.

 

….  Ndërsa kronikani turk E. Çelebi(1611-1682) në veprën e tij madhore 10 vëllimshe të titulluar “Udhëtime” duke na përshkruar një parakalim publik të organizuar në Stamboll rreth viteve 1640 në mes grupeve zejtarë përmend edhe shumë shqiptarë, ndër të cilët edhe ujësjellësit lunxhiotë, që parakalonin para Sulltanit me kazma e lopata nëpër duar që thërrisnin me zë të lartë “Po, e hapim këtu gropën, jo po e hapim atje”. Më poshtë shkruan; “Këtë mjeshtëri të çuditëshme që veshtirë e arrin mendja e njeriut, e ushtron vetëm bashkësia e shqiptarëve”.(41)

 

Lunxhiotët, zagoritët, përmetarët, lebërit, pogonitët, ose kryesisht Shqipëria e Jugut, kishin një komunitet shumë të madh e të fuqishëm në atë periudhë në Stamboll, e ishin të lidhur ngushtësisht njeri me tjetrin. Ata kishin një rol të dorës së parë, në Perandorinë Osmane të trashëguar që nga Perandoria Bizantine.  Ata ishin mjeshtër të vërtetë dhe ekspertë të pazëvëndësueshëm në disa drejtime si: kopshtarë, ndërtues, rrobaqepës, këpucarë, kulunxhi, guzhinierë, pastiçerë, por edhe intelektualë të zotë si mjekë e farmacistë, mësues, ushtarakë e biznesmenë shumë të fuqishëm.  Nga fshati Selckë kishte disa familje shumë të pasura si Lenajt, Zervajt, Zekajt, Dukajt, Sotirajt, e të tjerë. Nga krahina e Lunxherise kishte, madje bankierë që ishin në gjendje të financonin jo vetëm Portën e Lartë, por edhe projekte në Evropë. Të gjithë këta: zanatçinj, biznesmenë e intelektualë, sigurisht që kishin krijuar lidhje të shumta  dhe miqësirat e e tyre me Portën e Lartë, madje dhe me vetë Sulltanin. Një nga këta, i cili shquhej në atë kohë, ishte edhe Koto Duka nga Selcka, kushëri i Pandeli Sotirit, që kishte lidhje  shumë të ngushta me Sulltanin Abdyl Hamtin e II-të, nëpërmjet sekretarit personal Arap Izzet Pasha të cilit i shkonte çdo të premte në shtëpinë e tij.  Koto Duka mbahet mend për të gjithë lunxhiotët se zgjidhte çfardo halli që kishin bashkëkrahinasit e tij me Portën e Lartë. (42) Koto Duka i bente vizitat në  fshatin e tij Selckë, me nje eskortë prej 20 ushtaresh të vendosur nga Porta e Lartë.

 

Lunxhiotët dhe të tjerët që kishin krijuar një farë mirëqenie pasi ndërtuan  shtëpite e tyre, ta themi me plot gojën luksoze, me dy-tre kate, ndertuan kishat e krojet,  tani i kishte ardhur radha arsimimit, shkollave. U shquan fillimisht filantropët Vangjel Zhapa(1611- 1682), Nderi Kombit dhe Kostandin Zhapa(1814- 1892)  nga Labova e Zhapës të cilët ngritën shkollën për fshatin e tyre  dhe financuan shumë shkolla të tjera në disa fshatra në jug të Shqipërisë.

Me financimin e Kristaq Zografit(1820-1892), bankier i parë dhe i thesarit Sulltanit në Stamboll, në vitin 1874 u hap shkolla e mesme greqisht në fshatin Qestorat. Në Stamboll u ngritën shoqëri të shumta filantropike që financonin shkollat nëpër fshatrat e tyre, etj. 

 

Tani kishte ardhur një kohë tjetër.  Ishte era e Rilindsave Naimjanë dhe e Pandeli Sotirit. Lufta bëhej jo vetëm për të hapur shkolla, por ato duhet të ishin në gjuhën e bukur amtare, të ishin shqip.  

Pandeli Sotiri e njihte mirë Stambollin, sepse kishte kaluar adoleshencën e tij atje. Njihte mirë rrymat politike e shoqërore që sundonin në këtë qytet të stërmadh. Sigurisht bashkepunoi me bashkëkrahinasit e tij dhe ata duhet Të jenë përpjekur për mundësuar një takimin ballë përballë me Sulltanin Abdul Hmitit e II-të. Perveç këtyre Pandeli Sotiri duhet ta kete njohur fizikisht nga afer Sulltan gjat femijérisë e adoleshencës.  

 
Nuk kemi asnjë të dhënë të dokumentuar për takimin e Pandeliut me Sulltanin. E vetmia dëshmi ështe abetaria  që ju dhurua Sulltanit.

Këto që po shkruaj janë të dhëna gojore që na i ka pohuar mësonjësi i shkollës fillore të fshatit, i ndjeri Petro Paskali. Ai merrej shumë me jetën e vëllezërve Sotiri. Organizoi seminare me muzeologun Lefter Dilo(1914-1990), vendosi pllakata, bëri lapidare përkujtimorë, ngriti edhe një muzeum. E kam ndihmuar edhe unë për këtë muzeum të vogë fshati në fund të viteve 1960. Më pas për muzeumin punoi dhe profesor Thoma Dhima(1952- 2016), por të gjitha materialet janë zhdukur. U shkruan edhe në historikun e fshatit që u hartua në atë kohë nga intelektualët e fshatit. Po e tregoj ashtu si e mbaj mend.

 

Sipas këtyre të dhënave thuhet se Sulltani e priti me mirësjellje Pandeliun, por edhe duke e kundërshtuar, duke i thënë se ju jeni orthodoksë e jeni grekë, greqishtja është gjuha juaj, çfarë kërkoni?  Pastaj ju nuk keni as alfabet dhe as abetare.  Kuptohet që Pandeliu ishte një erudit e orator i klasit të lartë. Ai e bindi Sulltan Abdul Hamitin e II-të me fakte për lashtësinë dhe fisnikërinë e popullit shqiptar, i tregoi dhe një abetare që kishte marrë me vete. Sulltani u befasua dhe i tha se dëshironte edhe ai ta mësojë gjuhën shqipe. I kërkoi një abetare. Sulltami ishte me origjine shqiptare dhe dinte pak shqip. Pandeliu, pasi mori dy lejet (fermanët), një në emërin e tij dhe tjetrin në emër të vëllat, Koços, i premtoi Sulltanit se do ta keni dhe ju një abetare. I përgatitën një abetare të veçantë. Kjo abetare doli tani së fundmi dhe u paraqit në muzeun e Portës së Lartë, ku thuhet se iu dorezua Sulltanit nga një punonjës, sigurisht një nga ata që kishin lidhje të ngushta dhe ishin tepër të interesuar për kulturën.

 

 

 

 Koco Mosko 

 Me disa permirësime marrë nga Libri "Udhëtim në shpirtin Lunxhiot" Tiranë 2022

ZAKONE, TRADITA, TRASHËGIMI (FRASTOI)

 

 

Në Lunxhëri “frastua” quhet  një mjet prej druri  ku janë gdhendur disa shenja që të paktën ne nuk i marrim ndonjë kuptim të caktuar. Frastoi ndodhet në çdo shtëpi lunxhiote dhe shërben për të stamposur  karvelet që bëhen tradicjonalisht  në  rrast  festash, kryesisht fetare, kur festohen emrat ortodoksë por edhe festa te tjera. Disa karvele mbahen nga familja  dhe disa çohen në Kishe për të kryer ritet fetare dhe për t’ua dhuruar më të varfërve.  Në këtë rrast ato quhen  “meshë“. Priftërinjtë ortodoksë këto karvele ose meshë të dhuruara i presin në kubikë të vegjël  dhe ua japin besimtarëve pas meshës apo gjat kungimit. Kjo pjesë e vogël quhet “naforë” që shqip do te thotë  “të dhuroj forccë”

 

Karvele quhet një bukë e  vogël,  e rrumbullakët  me diametër  15 - 18 cm.  dhe e stamposur nga faqja e sipërme me frastua. Frastoi ka dy anë. Karvelet e vogla stamposen me anën e vogël të frastoit, ndërsa më të mëdhatë me anën e madhe.

 

Fillesat e kësaj tradite të çojnë pas në shekuj, deri ne kohëra të mugëta të historisë. Unë mandoj se stamposja me frastua e karveleve nuk është traditë fetare. Kjo traditë ka egzistuar shumët p pt ﷽﷽﷽agane q. ukurimi i portave hyrse diten e nje marsit me fetare. Kjo tradite ka egzistuar me pare dhe feja ato tradutsa  kohë më parë, është traditë pagane, siç kemi  psh. vendosjen ose zbukurimin e portave hyrëse të shtëpive ditën e një marsit me lastarë thane të lulëzuar dhe qumështore.

 

 Zakonisht  feja traditat pagane, ato që janë ngulitur thellë në mendjen e  njerëzve i ka marrë e i ka përshtatur me ritet e mistikën fetare..

Lunxhiotët dhe pothuajse të gjithë shqiptarët e kanë traditë të  lashtë t’i  zbukurojnë sipërfaqet e siptu:  kuleçët,  çanta që gatuhen anërme të bukëve, sidomos ato që gatuhen  në rraste festash,si::  kuleçët, pogaçet, karkanaqet, kolandinat, etj. 

 

Këto zbuurime natyrisht kanë patur edhe kuptimin e tyre.

Sipas studjuesave shqiptarët kanë qenë të parët në Evropë që e kanë gatuar bukën. Pas pushtimit te Ilirisë nga romaket në Romë u çfaqën për herë të parë dyqanet e bukës.Për shqiptarët buka konsiderohej e shenjtë. Nuk duhej të shpërdorohej, të lozje me të, ta hidhje poshtë, apo më keq, ta shkelje me këmbë, sepse “ishte gjynah nga Zoti”, etj, etj…  Betimi më i zakonshëm ishte: “për këtë bukë”, ose “më zëntë buka sytë”. “Bukë e krypë e zemër, mirëseardhe”, i thuhej mikut të shtëpisë.  Ndaj edhe keto zbukurime  me kuptim ose thjesht zbukurime shprehnin edhe këto vleresimin maksimal te bukës .

 

Në shqip fjala “frastua” nuk te jep ndonje kuptm te caktuar.  Nuk gjendet ne fjalor. Gjithashtu nuk gjendet as ne fjalorin e greqishtes se re dhe te vjeter. Ndoshta vjen nga ndonje gjuhe tjetër.  Fjale e përafërt është “disku pellazgjik i Festos” gjetur ne ishullin e Kretës.  A mund të kete lidhje frastoi me diskun e Festos!!??

HIJET E ZEZA TE KOMBIT SHQIPTAR SHFAQEN EDHE SOT

                      Vëllezrit rilindas martirë Pandeli & Koço SOTIRI

Porta e Lartë e Perandorise Osmane, në shekullin e 19-të, në asnjë mënyrë nuk lejonte të hapeshin shkolla shqip. Të drejtën e kishin vetëm dy  persona që kishin marrë leje special private (ferman) nga Sulltani. Për gjuhën shqip ishin vetëm Pandeli Sotiri dhe vellai i tij, Koço Sotiri. Trillime të tjera që shpërndahen andej këndej si fakte historike, janë gënjeshtra me bisht, themi ne nga anët tona. 

 

Çfare llogjike e taktikë përdori Pandeli Sotiri  që mundi t'ia shkeputë Sulltanit dy lejet për hapjen e shkollave shqip? Ai ishte një intelektual i shquar i perandorisë Osmane, fisnik me rrënjë të thella. Dihet, ai dhe vëllai i tij, Kotua ishtin shkolluar mirë në Evropë dhe pikërisht n”r Vienë të Austrisë. 

 

Ndërsa librat shqip me që i ndalonte Perandoria turke, sidomos turqit e rinj me ne krye Toptanasit, bënë çmos t'i pengonin. Ata i bënin arrestimet madje dhe vrasjet tinëzisht të shqiptarëve. Fillimisht librat shqip u shtypën fshehurazi në Stamboll , pastaj  më vonë, per t'ju  shmangur xhonturqëve u shtypën në Bukuresht ose Kostancë. Pandeli Sotiri pas vitit 1887, kur guvernatori osman i Korçës e zboi me kercenime deri me ekzekutim fizik, ai vazhdoi puneën fshehtas në Stamboll derisa u zbulua nga xhonturqit. Toptanasit si Pandeli Sotirin si Ismail Qemalin i shpallën armiq dhe u perpoqën t'i arrestonin e asgjësonin. Pendeliu u mundua t'u ikte fshehurazi xhandarëve që e ndiqnin. Ne nje rast, kur pa se ishte i rrethuar nga të gjitha anët, duke vrapuar u rrëzua nga kati i tretë dhe gjeti vdekjen tragjike në kalldrëm. Thuhet se: Sulltani ishte i nteresuar për zhvillimin e nacionalizmit shqiptar në trevat jugore, por kurrësesi nuk e lejoi në trevat veriore” Genjeshtër me bisht te madh.  Kush ia solli vdekjen Pandeli Sotirit, po Koto Sotirit e Koto Hoxhit e shume te tjereve qe kane vuajtur te zijtë e ullirit në burgjet famekeqe osmane? Kush i vrau, persekutoi e u shkaktoi njëmijëe një të zeza këtyre patriotëve që merreshin me shkollat,  librat e shkrimet shqip? Armiqtë e Kombit shqiptar. Shumë e më shumë u persekutuan në Jug të Shqiperisë se sa në Veri.  Duhet  lexuar edhe keto: Në vitin 2016, David Hosaflook ka shkruar në  studimin e tij “Roli i lëvizjes protestante në Rilindjen Kombëtare”, kështu: “Librat shqip pëngoheshin me çdo mënyrë të shpërndaheshin, bllokoheshin nëpër dogana, mbylleshin botimet, burgoseshin bashkë me shitësit. Librashitësit u janë nënshtruar përndjekjeve nga më të pabesueshmet. Këtë fat pësoi edhe Koto Sotiri”, Pandeli Sotiri e shumë e shumë të tjerë

Ne Jug ka qenë më e eger përndjekja. Denoheshin e vriteshin njerzit pse u gjendej e fshehur një kartolinë me shkronje shqip etj, etj. Dëshmon një nga  fisi i Vlorajve.

Këtë terr e çanë  me trimëri, dituri e patriotizem Pandeli, Koço  Sotiri e shumë patriot të tjerë shqiptarë,deri sa dhe flijuan jetën e tyre. Ata sfiduan me burrëri dredhitë dhe intrigat greke, egërsinë e persekucjonet e shtetit Osman. Ndryshe shqiptaret do flisnim osmanisht edhe sot. Ata luftuan deri te pika e fundit e gjakut per iluminizmin e shqiptareve. Këta patriotë atdhetarë u luftuan egersisht  si nga renegatët  grekë ashtu edhe muslimanët fanatikë. Ishin kohë shumë të vështira, po peë habi, hijet e zeza dhe armiqtë e Kombit  shqiptar fatkeqesisht shfaqen edhe sot….

 

Koço Mosko

Boston, Ma - SHBA