HIJET E ZEZA TE KOMBIT SHQIPTAR SHFAQEN EDHE S

 

 

 përgatiti: Koço MOSKO

Boston, Ma - SHBA

 

Porta e Lartë e Perandorisë Osmane, në asnjë mënyrë nuk lejonte të hapeshin shkolla shqip ose të shkruhej shqip. Në fund  të viteve 1800 të drejtën për hapjen e shkollave shqip e  kishin vetëm dy  persona, Pandeli Sotiri dhe vëllai i tij Koço Sotiri. Ata muar leje speciale (ferman) nga Sulltani Abdul Hamidi II. Rreth jetës e veprimtarisë patriotike të vëllezërve  “Sotiri” janë thënë shumë të pavërteta: shpifje, intriga e gënjeshtra për të denigruar e ulur personalitetin e tyre dhe minimizuar e ose për të  asgjësuar veprën e tyre patritike. Këto u përhapën si të besueshme nga: renegatët grekë, kleri dhe muslimanët fanatikë, në kohën  kur vëllezërit “Sotiri” hapën shkollat e para shqip: në Korçë e Pogradec. Synimi i këtyre shpifjeve dashakeqe, shkruan poeti Lasgush Poradeci,  shkon larg, të ulnin integritetin e personalitetin e këtyre rilindsave, të cilët me veprën e tyre ngritën  lart ndërgjegjen kombetare, në ato vite të erëta për shqiptarët.

Fatkeqësisht shpifje e gënjeshtra të fabrikuara në  atë kohë, por dhe të reja,  rreth jetës dhe veprës të vëllezërve “Sotiri” përhapen edhe sot nga padia ose dhe qëllimkeqe. Këto shfaqen e thuhen sot si të vërteta historike në mediat, shtyp, Wikipedia si dhe  në rrjetet sociale, shpesh nga anonimë.

Le të analizojmë këto shpifje ose të themi disa të vërteta rreth jetës dhe veprimtarisë patriotike të vëllezërve  rilindasve martitë: Pandeli Sotiri  “Mëues i Popullit” dhe vëllait të tij  Koço Sotiri.

 

·      Pandeli Sotiri dhe vëllai Koçua,  ishin intelektualë të shquar, të klasit të parë në Stambollin e asaj kohe. U përgatitën në kolegjin më të mirë të Stambollit, në atë francez të “Gallatës”. Studimet e larta i kryen në Vienë, Austri. Pandeliu mbaroi Universitetin  Mjekësor, dhe punoi rreth 10 vjet  me gradën  major si mjek në ushtrinë Austro-Hungareze. Koço Sotiri  mbaroi për jurist dhe punoi në administratën osmane.   Ata ishn fisnikë me rrënjë të thella.

·      Në  Fjalorin Enciklopedik Shqiptar(1985) Shkruhet se Pandeli Sotiri  ishte nxënës i Koto Hoxhit. Kjo është injorancë profesionale e atyre që e kanë shkruar, ose ështe shkruar me qëllim të caktuar. Pandeli Sotiri lindi në vitin 1842,në vitin 1878  kur doli matura  e parë  e Shkollës së mesme greke të Qestoratit ishte 36 vjeç. Kish mbaruar shkollimin dhe universitetin e kish shërbyer 10 vjet në ushtrinë Austro-Hungareze. Kaq e thjeshtë është për ta hedhur poshtë këtë gënjeshtër.

·      Pandeliun dhe vëllain e tij  Koçon kur ju vranë babin i morri në kujdes  xhaxhai, Thimjo Sotiri sëbashku me nënën në Stamboll, jo në Vienë siç thuhet kudo. Në Vienë ata shkuan për studimet e larta.  I dergoi xhaxhai me shpenzimet e veta ose fituan një bursë, sepse ishin nxënës të dalluar. Thimjo Sotiri banonte në Stamboll, në lagjen e te pasurve “Pera” , “Boilet.  Sot është  një nga lagjet më të mira të Stambollit e vizitohet nga shume turistë nga e gjithë bota.

·      Në një faqe të Wikipedias  e rrjedhimisht dhe në disa shkrime thuhet se Pandeliun e vrau gruaja që e kishte greke, me fisin e saj në Selenik të Greqisë. Një variant i tillë është shkruajtur kohët e fundit nga një anonim në fb.  Kjo është një shpifje e fëlliqur e renegatëve antishqiptarë. Pandeli Sotiri  s’ka qenë kurrë në Selenik, as ndonjë nga fisi i tij. Ai e kishte shtëpinë në Stamboll, lagjia Pera, Boilet.  Dihet  saktësisht adresa  ku jetoi deri në fund të jetës  së tij. Veç të tjerave adresën e Pandeli Sotirit  e pasqyron në Stamboll dhe një alamak francez i vitit 1892.

Gjithashtu nuk  dihet me saktësi  se gruaja e Pandeliut   ishte greke.  Thuhet kjo me që ishte motra e një Peshkopi  të Patriarkanës së Stambollit.  Patriarkana kishte Peshkopë edhe shqiptarë në atë kohë . Shkova në Patriarkanë për të gjetur ndonjë gjë, por me gjithë interesin e stafit atje nuk gjetëm të dhëna, kish rrjedhur shumë kohë e qenë bërë djegie e bastisje. Edhe sikur gruaja e Pandeliut të ishte greke, në Gjirokastër e gjetkë ka shumë martesa me minoritarët grekë, më shumë  ortodoksit, por edhe muslimanët Në asnjë rast nuk kemi dëgjuar që këto gra minoritare të jenë armiqësuar me shqiptarët, përkundrazi shquhen si bashkëshorte besnike e të devotëshme për familjet e tyre e shoqërinë. Tek  disa shënime të muzeologut e historianit Lefter Dilo, “Ditari gjirokastrit”, faqe të daktilografuara, përmendet me respekt gruaja e Pandeliut, thuhet se ishte e  “mëndëshme”.

Këtë faqe turpi në Wikipedia ata që e kanë shkruajtur duhet  ta heqin menjëherë sepse nuk përmban asgjë të vërtetë.

·      Një psudohistorian kohët e fundit, por jo vetëm ai,  shkruan: “Sulltani ishte i interesuar për zhvillimin e nacionalizmit shqiptar në trevat jugore, por kurrësesi nuk e lejoi në trevat veriore”.  Gënjeshtër me bisht të gjatë!  Kush  e shkaktoi vdekien e Pandeli Sotirit, po burgosien e Koto Sotirit e të Koto Hoxhit?  Kush i vrau, persekutoi e u shkaktoi njëmijë e një të zeza patriotëve që merreshin me shkollat,  librat e shkrimet shqip?!

Në vitin 2016, David Hosaflook ka shkruar në  studimin e tij “Roli i lëvizjes protestante në Rilindjen Kombëtare”, kështu: “Librat shqip pengoheshin me çdo mënyrë të shpërndaheshin, bllokoheshin nëpër dogana, mbylleshin botimet, burgoseshin bashkë me shitësit. Librashitësit u janë nënshtruar përndjekjeve nga më të pabesueshmet”. Dënoheshin e vriteshin njerzit pse u gjendej  edhe një kartolinë me shkronja shqip etj, etj. dëshmon një nga  fisi i Vlorajve.
Librat dhe shkrimet shqip  i ndalonte rreptësisht Perandoria osmane, sidomos turqit e rinj me në krye Toptanasit e oborrit të Sulltanit. Osmanët i bënin persekutimet dhe vrasjet e shqiptarëve faqeza e tinëzisht. Fillimisht librat shqip u shtypën fshehurazi në Stamboll, pastaj  më vonë, për t'ju  shmangur xhonturqëve u shtypën në Bukuresht  ose Kostanca të Rumanisë. Pandeli Sotiri pas vitit 1887, kur guvernatori i ri osman i Korçës,  me nofkën “shqiptarngrënës”,  e zboi me kërcënime deri dhe me atë fizik, ai vazhdoi punën fshehtas në Stamboll në shtëpinë e tij, deri sa u zbulua nga xhonturqit.
Pandeli dhe Koço  Sotiri me shumë patriot të tjerë shqiptarë,

sfiduan me burrëri, trimëri e dituri   dredhitë dhe intrigat greke dhe egërsinë e persekucjonet e shtetit Osman. Ndryshe shqiptarët do flisnin osmanisht e greqisht  edhe sot.

Ishin kohë shumë të vështira për shqiptarët, por fatkeqësisht hijet e zeza antishqiptare, intrigat, shpifjet shfaqen edhe sot….

 

·      Tashmë është bërë e vërtetë se Mësonjtoria e Korçës u hap në vitin 1887, ndërsa e vërteta është ndryshe. Mësonjtoria u hap një vit më parë, në vitin 1886. Nëse Mësonjtoria do të ishta hapur në vitin 1887, Pandeli Sotiri tre muaj  paskërka shërbyer në këtë shkollë. Kjo nuk vërtetohet, pasi siç shkruajnë statistikat e kësaj shkolle: vitin e parë me drejtor Pandeli Soririn Mësonjtoren e ndoqën 36 mxënës, ndëra në vitin e dytë reth 200 nxënës. Gjithashtu dihet me siguri se guvernatori  osman i Korcës në  fund të vitit shkollor 1987 e zboi Pandeliun!?.

 

 Historiani Korçar Dhimiter Dishnica ka kryer një studim për datën e hapies  së Mësonjtores Korçës.(“Ftesë për debat”, Tiranë 2012)   Ai spjegon me shumë përgjegjësi e fakte të pamohueshme  se Mësonjtorja e Korçës është hapur në vitin 1886. Deri në vitin  1960 për hapien e Mësonjtores , shteti shqiptar kishte vitin 1886. Këtë datë Sipas Dh. Dishnicës e dëshmon  edhe emblema e Mësonjtores. Ai përmend dhe shumë fakte të tjera që nuk po zgjatem këtu.  Janë emëtuar dhe pulla postare në vitet 1950, kur rronte dhe ndonjë nga nxënësit e Mësonjtores. Në këto pulla  viti i hapies së shkollës eshtë  shkruar viti 1886.

Në shkrimet e tyre Faik Konica, Lazgush Poradeci dhe muzeologu e historian  gjirokastrit Lefter Dilo, viti i hapies se Mesonjtores së Korçës është 1886-ta

Të gjitha këto shtrëmbërime  janë bëre pas vitit 1970 nga një dorë tinzare, intrigante, dashakeqe me qëllim të caktuar dhe për të minimizuar veprën e ndritur patriotike të  vëllezërve rilindas  martirë “Sotiri”.

 

Kjo mund dhe duhet të rregullohet me një studim nga Instituti Historisë, ose të pranohet studimi i historianit  Dh. Dishnica 2012, dhe të ndryshohet vendimi i gabuar.

 

·      Desha të shtoja dy fjalë në këtë shkrim punën e madhe patriotike e të palodhur të vëllait të Pandeli Sotirit Kostandin(Koto) Sotiri që nuk e zë njeri në gojë.  Ai në vitin 1887 hapi shkollën e parë shqipe në Pogradec.  Në vitin 1886 ishte mësonjës në Mesonjtoren e Korçës dhe “bodyguard” i vëllait. Qëndroi në këtë mësonjtore deri në vitin 1890 si askush tjetër. Në Pogradec e Maqedoni  shpërndante libra e literaturë shqip. Ndaj osmanët e dënuan burg me 101. Bashkëfshatari i tij Koto Duka që kishte lidhje me Sulltanin nderhyri për ta liruar nga burgu. Doli i plakur dhe i varfër e vdiqi në varfëri në Manastir të Maqedonisë në vitin 1909.  Fatkeqësisht nuk përmendet askund!! Historia nuk shkruhet me nepotizmë. A si takon të jetë qytetar nderi i Pogradecit, madje dhe Korçës? Të ketë varrin afër vëllait të tij në Kodrën e Rilindsave në Gjirokastër? Te ketë titullin “Mësues i Popullit”?  Të kenë bustet e tyre? etj.

 

 

 

Libri  Dh. Dishnicës me Emblemën e Mësonjtores

Pulla postare  që kane përcaktuar datën e hapjes së Mësonnjtores

EVLIHA ÇELEBIU GJATË VIZITËS NË LIBOHOVË RRETH VITEVE 1640.

Pergatiti Ing. Bexhet ÇOBANI

Gjirokastër

 

Statuhë e  EVLIHA ÇELEBIU

(1611 - 1684)

Pata fatin të ndodhem në dasmën e të birit të Zenel Pashës e shkova si krushk bashkë me njemijë kalorës të armatosur për të marrë nusen në katundin Zharovinë tue bujtë e shëtitit ne këto vise. Pikësëpari u nisëm nga Gjirokastra drejt Jugut rruga Kodhorcë-Libohovë-Nepravishte-Glinë -Peshkepi, gjashtë orë udhetim.

 
Mbasi u gostitëm mirë në këtë dasëm, u dëfryem me topa e pushkë, u nisëm me nuse tue thanë krejt All-llah, a ll-llah e tue hek valle si mashtruesit e zotit .

Kthimin , qyteti i Delvinakut, banorët e të cilit janë krejt Shqiptarë të krishterë, udhetuam gjashtë ore kah perëndimi i Delvinakut dhe mbrimë në Libohovë.

Libohova është mbrenda qarkut të Gjirokastrës, në rrëzë të një mali plot me vreshta Iremike( si të qytetit Irem që permendet në Kuran ) me shumë gurra. Ka dyqind shtëpi të mbulueme me rrasa guri e me popullsi krejt Shqiptare, myslimane, një xhami, një mesxhid, një han, një banjë. Këtu është i biri i Zenel Pashës me një shtëpi madheshtore që nuk mund të pershkruhet.

Këtu e prumë nusen me shumë ceremoni dhe ja dorëzuam Beut, nata u festua me dëfrime të mëdha, deri në mëngjes vazhdoi pija dhe ahengu, tue zbraz shtatë voza (fucia ) raki, u hangërn dymijë bera dhen të pjekura në hedh.

U kënaqa një javë resht tue pa këtë dasëm madheshtore, të bame me buje të madhe simbas zakonit Shqiptar. Përshkrimi i kësaj dasme mund të formojë një volum shum të gjatë, e prandaj nuk guxova me e nis fare kësaj pune.

Së fundi beu më fali një kalë, njëqind flori e dhjete cohë stofa dhe një orë të bukur, e mbasi i lashë lamtumirën të gjithë miqëve dhe dashamirësve, mora rrugën nga perëndimi dhe mbasi udhëtova dy orë u sosëm në Gjinokastër.

 

Sqarime:

• Zenel Pasha është stërgjysh i Mufid bej Libohovës.

 

• Shtepia e beut ka qené në gërmadhat e djegura të nje godine të ndodhur në lagjen Çamuriot-Çuprel (sot ne te Taxho Shehut e shtëpine e Jani Moshos, gjithë pllaja përreth ka qenë me vreshta, duke përfshirë Revaninë e pllajat përreth, Libohova ishte e rrethuar me vreshta, ku ngjanin me ato të vreshtave Iremike, që përmenden në Kuran.

 

• Hamami dhe banja ishin në të Zenel Beut, në shtepinë e xhiko Babos, afër haureve të Shiko Peces

 

• Zharovinë është një fshat në periferi të Janinës

 

• Xhamia e përshkruar është xhamia e Bejleres.

Përkthyes i përshkrimit të Elvija Çelebiut për Libohovën, ka qenë Sali Vuçiterna në shtypshkronjën Shkodra 1930

Elvija Çelebiu ka qenë një eksplorator osman që udhëtoi në territoret e Perandorisë Osmane dhe viset fqinje përgjatë dyzet viteve duke i radhitur udhëpërshkrimet e tij në një libër titulluar Sejahatname (Libri i Udhëtimeve). Emri Çelebi ka qenë një titull honorifik që domethënë fisnik, bujar, zotni, njeri i kënduar.[3] Çelebiu përshkruan jetesën, zakonet, gjeografinë, historinë, e arkitekturën e shqiptarëve, duke dhënë gjithashtu edhe përshtypjen e vet për gjuhën shqipe, duke shënuar edhe disa shembuj të saj, çka e bën atë nga më të hershmit shkrues të shqipes me shkrim arab. Ka kaluar ne Libohove rret viteve 1640. .

 

PETRO POGA – ATDHETAR, SHTETAR DHE JURIST NË SHËRBIM TË SHTETIT SHQIPTA

• Kumtesë për konferencën përkujtimore në Erind

mga: Engjëllush SERJANI

Gjirokastër

 

 

Petro POGA
(1860 - 1944 )

Ka figura në historinë e një kombi që nuk mund të maten vetëm me një post, një periudhë apo një akt të vetëm. Rëndësia e tyre kuptohet më mirë kur ndiqet rruga që kanë përshkuar në kohë të ndryshme dhe, mbi të gjitha, kur shihet se çfarë kanë lënë pas në jetën e shtetit dhe të shoqërisë.

 I tillë është Petro Poga, biri i Erindit të Lunxhërisë, një nga përfaqësuesit e brezit të Rilindjes Kombëtare dhe një prej juristëve e shtetarëve që kontribuuan në krijimin dhe konsolidimin e institucioneve të shtetit shqiptar.

 

Jeta e tij shtrihet në një periudhë jashtëzakonisht të rëndësishme të historisë sonë: nga fundi i Perandorisë Osmane, në vitet e Rilindjes Kombëtare, te Shpallja e Pavarësisë, përpjekjet e para për ngritjen e institucioneve shqiptare, Lufta e Parë Botërore, Kongresi i Durrësit, Republika dhe më pas Monarkia Shqiptare. Është pikërisht kjo vijimësi që i jep figurës së Petro Pogës një përmasë më të gjerë se ajo e një politikani të zakonshëm. Ai ishte një njeri i ligjit, i cili e vuri dijen juridike në shërbim të çështjes kombëtare dhe të shtetformimit shqiptar.

Nga Erindi në Stamboll: formimi i një intelektuali të Rilindjes

Petro Poga lindi në Erind të Lunxhërisë, në vitin 1850. Mësimet e para i mori në vendlindje, ndërsa më pas ndoqi gjimnazin “Zosimea” të Janinës dhe vijoi studimet për drejtësi në Stamboll. Botimi i Kuvendit të Shqipërisë e dokumenton këtë formim dhe e rendit Pogën ndër veprimtarët e Lëvizjes Kombëtare, deputetët dhe ministrat e shtetit shqiptar. 

 

Poga zotëronte disa gjuhë të huaja, ndër të cilat frëngjishten, gjermanishten, greqishten dhe turqishten. Në Stamboll u gjend në mjedisin e intelektualëve shqiptarë të Rilindjes dhe bashkëpunoi me Naim, Sami e Abdyl Frashërin, me Jani Vreton, Koto Hoxhin, Shahin Kolonjën, Hasan Tahsinin dhe Ismail Qemalin.

 

Në vitet e qëndrimit në kryeqytetin e Perandorisë Osmane ai u angazhua edhe në veprimtarinë publicistike. Në vitin 1884 lidhet me themelimin dhe botimin e gazetës “Drita” të Stambollit. Kjo veprimtari tregon se për Pogën patriotizmi nuk ishte vetëm një bindje politike. Ai e shihte gjuhën, arsimin, kulturën dhe dijen si mjete të domosdoshme të emancipimit kombëtar.

 

Në kujtimet e tij, vetë Poga e lidhte “Dritën” me zgjimin e idealit kombëtar dhe me forcimin e ndërgjegjes shqiptare. Nga veprimtaria patriotike te Pavarësia

 

Pas kthimit në Gjirokastër, Poga u përfshi në veprimtarinë patriotike të qytetit dhe lidhet me themelimin e klubit patriotik “Drita”, të krijuar në vitet e para të shekullit XX.

 

Përvoja e fituar në drejtësi dhe administratë e bëri atë një prej njerëzve që mund të përkthente idealin kombëtar në gjuhën e institucioneve dhe të ligjit. Pikërisht kjo përvojë do të merrte një rëndësi të jashtëzakonshme në momentin kur Shqipëria do të shpallte Pavarësinë.

 

Viti 1912 shënoi kthesën më të madhe në jetën e tij. Petro Poga u zgjodh përfaqësues i Gjirokastrës në Kuvendin Kombëtar të Vlorës dhe më 28 nëntor 1912 vendosi firmën e tij në aktin themelor të shtetit shqiptar: Shpalljen e Pavarësisë. Më 4 dhjetor 1912, në Qeverinë e Përkohshme të Vlorës, ai u emërua Ministër i Drejtësisë, duke u bërë ministri i parë i këtij dikasteri në shtetin shqiptar.

 

Ky nuk ishte një emërim i rastësishëm. Shqipëria e pavarur kishte nevojë jo vetëm për flamur, qeveri dhe diplomaci, por edhe për gjykata, ligje dhe institucione.

Poga ishte ndër njerëzit që duhej t’i jepnin përmbajtje juridike shtetit të ri.

 

Në vitet 1913–1914 ai shërbeu si kryetar i Gjykatës së Lartë. Së bashku me juristë të tjerë dha ndihmesë në hartimin e akteve juridike të shtetit shqiptar.

 

Ndër dokumentet e rëndësishme të kësaj periudhe përmenden edhe “Kanuni i dëmeve” dhe “Kanuni i Zhurisë”, të paraqitura në emër të Qeverisë së Përkohshme. Këtu qëndron një nga meritat e tij më të mëdha historike: 

 

Petro Poga nuk luftoi vetëm për një Shqipëri të pavarur; ai punoi që kjo Shqipëri të kishte edhe drejtësi dhe institucione shtetërore.

 

Nga Durrësi te Kongresi i Durrësit Poga vazhdoi veprimtarinë e tij shtetërore edhe në periudhën e trazuar që pasoi Pavarësinë. Në vitet e para të shtetit shqiptar ai u përfshi në organizimin e administratës dhe të sistemit të drejtësisë.

 

Pas Luftës së Parë Botërore, më 25 dhjetor 1918, si përfaqësues i Gjirokastrës, mori pjesë në Kongresin e Durrësit, ku u zgjodh nënkryetar dhe mori pjesë në qeverinë e Turhan Pashë Përmetit si Ministër i Drejtësisë. Edhe në këtë fazë të re të historisë shqiptare, ai vazhdoi të përfaqësonte atë pjesë të elitës politike që e shihte forcimin e shtetit, ligjit dhe institucioneve si kusht për mbijetesën dhe konsolidimin e Shqipërisë së pavarur.

 

Deputet, kryetar i Kuvendit dhe shtetar i Republikës. Në vitet që pasuan, Petro Poga u rikthye në Gjirokastër si avokat, por nuk u tërhoq nga jeta publike.

 

Ai vijoi veprimtarinë parlamentare dhe u zgjodh deputet në legjislatura të ndryshme.  Në vitin 1924 arriti një nga pozicionet më të rëndësishme të karrierës së tij politike: u zgjodh Kryetar i Kuvendit Kushtetues.

 

Në vitin 1925, me krijimin e Republikës Shqiptare, Ahmet Zogu u zgjodh Kryetar i Republikës. Në qeverinë e parë republikane, Petro Poga u emërua përsëri Ministër i Drejtësisë, detyrë që e mbajti nga 1 shkurti deri më 23 shtator 1925.

 

Në vitin 1927 ai u rikthye në të njëjtin post në qeverinë e tretë republikane. Këtu duhet bërë një saktësim i rëndësishëm historik: Petro Poga nuk ishte kryeministër formal i Shqipërisë. Sipas organizimit kushtetues të Republikës, Ahmet Zogu ishte Kryetar i Republikës dhe kryesonte qeverinë. Në mungesë të tij në mbledhjet e kabinetit, rolin në drejtimin e mbledhjeve dhe në punët kryesore të qeverisë e mbulonte Ministri i Drejtësisë. Këtë funksion e ushtroi Petro Poga në kabinetin e parë dhe përsëri në kabinetin e tretë republikan. Prandaj, në vend që ta quajmë “Kryeministër” – çka do të ishte formalisht e pasaktë – është më e drejtë të themi se Petro Poga, si Ministër i Drejtësisë, ushtroi në periudha të caktuara edhe drejtimin praktik të punëve të qeverisë republikane.

 

 

Edhe gjatë periudhës së Monarkisë Shqiptare, ai vijoi të kontribuonte në jetën juridike dhe legjislative të vendit. Kontributi i tij lidhet me hartimin e legjislacionit shqiptar dhe me përgatitjen e Statutit Themeltar të Mbretërisë të vitit 1928.

 

Si e ka vlerësuar historia figurën e Petro Pogës? Ndoshta është me vend që, në këtë përvjetor përkujtimor, të sjellim disa nga cilësimet më të shkurtra dhe më të sigurta që burojnë nga dokumentet dhe botimet institucionale.

 

Kuvendi i Shqipërisë e përcakton atë me një formulim lakonik, por domethënës: “Veprimtar i Lëvizjes Kombëtare, deputet, ministër.”

 

Muzeu Historik Kombëtar, në përkujtimin e 79-vjetorit të vdekjes së tij, e cilësoi “patriot” dhe “burrë shteti”, ndërsa në titullin e materialit përkujtimor e përkufizoi si “reformator të drejtësisë”.

 

Këto cilësime e përmbledhin mirë profilin e tij: atdhetar, jurist, shtetar dhe reformator i drejtësisë shqiptare. Vitet e fundit: kthimi në Erind Pas vitit 1939, kur pushtimi italian solli një ndryshim të thellë në jetën politike të Shqipërisë, Petro Poga u tërhoq nga jeta aktive politike dhe u kthye në vendlindjen e tij, në Erind.

 

 Familja Poga, e lidhur prej brezash me Erindin, mbetet pjesë e kujtesës së Lunxhërisë; ndërsa emri i Petro Pogës, përmes veprës së tij, e tejkaloi kufirin e familjes dhe të vendlindjes, duke u bërë pjesë e kujtesës kombëtare shqiptare.

 

Petro Poga u nda nga jeta në Erind më 27 shtator 1944, në moshën 94-vjeçare, duke mbyllur një jetë të gjatë e të jashtëzakonshme, të shtrirë në disa nga periudhat më të rëndësishme të historisë shqiptare: nga Perandoria Osmane dhe Rilindja Kombëtare, te Pavarësia, Republika dhe Monarkia.

 

Vdekja e tij në vitin 1944 ka edhe një simbolikë të veçantë historike. Poga i përkiste një brezi që kishte luftuar për zgjimin kombëtar, kishte marrë pjesë në Shpalljen e Pavarësisë dhe kishte punuar për ngritjen e institucioneve të shtetit shqiptar. Ai e përjetoi fundin e një epoke dhe fillimin e një tjetre.

 

Përfundim Sot, kur kujtojmë Petro Pogën në vendlindjen e tij, në Erind, nuk kujtojmë vetëm një firmëtar të Pavarësisë, një ministër, deputet apo kryetar Kuvendi. Kujtojmë një brez shqiptarësh që e kuptuan se liria politike duhej shndërruar në shtet dhe se shteti nuk mund të ndërtohej pa ligj, drejtësi dhe institucione.

 

Rruga e Petro Pogës, nga Stambolli i Rilindjes te Vlora e Pavarësisë, nga Durrësi i shtetformimit te parlamenti shqiptar dhe nga Republika te Monarkia, është në vetvete një pasqyrë e historisë së vështirë të shtetit shqiptar në gjysmën e parë të shekullit XX. Në këtë rrugëtim ai nuk ishte thjesht dëshmitar. Ishte pjesëmarrës dhe veprues.

 

 Me dijen e juristit, me përvojën e shtetarit dhe me bindjen e atdhetarit, ai dha kontribut në krijimin e institucioneve të drejtësisë dhe në hartimin e legjislacionit të një shteti që sapo kishte lindur. Prandaj, kujtimi i tij nuk duhet të mbetet vetëm një detyrim ndaj së kaluarës. Ai është edhe një mesazh për të sotmen: një shtet ndërtohet jo vetëm me idealin e lirisë, por me dijen, ligjin, institucionet dhe njerëzit që janë të gatshëm t’u shërbejnë atyre.

 

Dhe ndoshta nuk ka vend më të përshtatshëm për ta thënë këtë se sa Erindi. Sepse nga ky fshat i Lunxhërisë doli një burrë që jetën e tij ia kushtoi një ideje shumë më të madhe se vetja: ndërtimit dhe forcimit të shtetit shqiptar.

Në përfundim, dëshiroj të shpreh mirënjohjen time për Shoqatën “Lunxhëria” dhe kryetarin e saj, z. Koç Vasili, për nismën dhe përkushtimin për ta rikthyer në kujtesën tonë këtë figurë të rëndësishme të historisë kombëtare, pikërisht në vendlindjen e tij, në Erind.

Petro Poga i përket Shqipërisë, por kujtimi i tij nis këtu, në Erind. 

 

Bibliografi:

·      Kuvendi i Shqipërisë, Ligjvënësit shqiptarë dhe firmëtarët e Aktit të Pavarësisë 1912–2021, Tiranë.

·      Kastriot Dervishi, Kryeministrat dhe ministrat e shtetit shqiptar në 100 vjet, Tiranë.

·      Kuvendi i Shqipërisë, Drejtuesit e Kuvendit ndër vite. Ministria e Drejtësisë, materiale dhe historik mbi krijimin e Ministrisë së Drejtësisë dhe drejtuesit e saj që nga viti 1912.

·      Muzeu Historik Kombëtar, materiale përkujtimore për Petro Pogën dhe firmëtarët e Pavarësisë.

·      Akademia e Shkencave e Shqipërisë, botime mbi historinë politike dhe institucionale të Shqipërisë.

·      Sejfi Vllamasi, Ballafaqime politike në Shqipëri (1897–1942).

·      Eqrem bej Vlora, Kujtime.

 

 

Gjirokastër, Gusht - 2026

SHOKU YNË, PANDO GOÇI DHE NE TË TJERËT

·      Magjia e Poliçanit të viteve tona si pionierë.

 

 

nga: Petro  MEJDI

Athinë  - Greqi
 

Introdukt

I tillë ka qënë, i tillë ka mbetur në kujtesën e miqve dhe të atyre që e kanë njohur, ashtu siç e ka pavdekësuar kjo fotografi: I këngës dhe i valles, i humorit dhe i sarkazmës, i muhabetit që të kujtonte burra të moçëm, i mënçur si ai, njeri me miq dhe shokë të panumërt, që nga pleqtë e plakat deri tek kuadrot e ndërmarrjeve dhe atyre të komiteteve, kishte një origjinalitet në mënyrën e të folurit, një aksident në fëmini, sikur i dha një hijeshi tjetër fytyrës së tij, ai, ceni, jo i lindur, por mekanik, një gabim njerëzor, e bëri më shprehëse fytyrën e tij, sytë e tij, e ngjyrosi të folurit me intonacione dhuntie, me ironi dhe sarkazëm, ndoshta nuk donte që të ishte i tillë, por dilte natyrshëm kjo mënyrë komunikimi , ndaj dhe e dëgjonim me hare, siç dëgjonim një numër estrade, një skeç, një parodi, një kuplet, çdo gjë që thoshte kishte lezet, në artikulimin e tij fjalët merrnin ngjyra të bukura, të buta, gjuha e tij letrarizohej vetvetiu. Mund të ishte bërë dhe aktor komedie dhe estrade. Makinat, traktorët, kombajnat,  bletët, çarqet, ishin pjesë e jetës së tij. Me llastiqe në duar, ngrinte pllaka për zogjtë, zbriste në lumin që vinte nga Sopiku, poshtë fshatit të tij dhe kapte peshk me duar ose poha, vinte leqe për dhelpra, kapte kunadhe, dhe shkonte për gjah me shokë, mbi çatinë e shtëpisë nderrte fiqtë e hapur, skumaites, vinte maskën dhe u shërbente bletëve,vinte kazanin e rakisë dhe mbushte varelin me verë, se dimri në ato anë kërkon dhe rakinë, dhe verën, dhe arrat, natyrisht, dhe gështenjat e Çatistës, të cilat kërcisnin në prush, një jetë e plotë prej fshtari, pa të cilën nuk ka kuptim jeta, një jetë e bukur fëminore, plot romantizëm.Dhe ai i pëlqente të gjitha këto, i jetonte, i improvizonte. Dhe jeta është e çuditëshme: Një jetë rinore pranë magazinjerëve dhe mbi makinat e Grumbullimit, e solli fati që të bëhet magazinier i bimëve medicinale në vitet e fundit. Iku
****

Romantika e klubit të Poliçanit.

Gjithmonë e kam kujtuar këtë njeri. Pas klasës së tetë në Poliçan e kam parë shumë rrallë. Dhe gati në të njëjtat vende: në sheshin e Poliçanit, në zyrat e shumta, në kafenenë e vjetër të tij,( i zoti i së cilës jetonte në Janinë, e kuptoi se nuk do ta gëzonte shtëpinë se shteti i ri i kishte gati vëndin në një nga gulakët e shumtë ), një kafene me histori, një kafene, që me atë mugëtirën e saj, atë dritë të pakët, e cila depërtonte nga hapësirat midis gjetheve të hardhisë dhe grilave të dritareve, dhe kështu copëzohej në pjesë dhe vizatonte në murre dhe tavanin e drunjtë qënie hije, e bënte njeriun romantik dhe nostalgjik për jetën që kishte rrjedhur dhe që rridhte, bashkëkohës i së cilës isha dhe vetë. Ishte ai oborri i shtruar, dhe sidomos pjergulla, që në ditët e nxehta të verës freskonte ato mjedise, ku kudo mbizotëronte dërrasa, në dysheme, në tavan, në dyer. Një klub që kur u rrita e krahasoja me një teatër absurd. Nga interieri, nga rekuizita, nga personazhet që hynin dhe dilnin atje. Aty njoha dhe kuptova për herë të parë servilizmin, ato skena, kur disa u futnin krahun disave dhe kështu me të shtyrë i futnin në klub, me gjithë kundërshtimet e tjetrit, të cilat, në shumicën e rasteve ishin më shumë përkëdhelje, kishin në shfaqjen e tyre diçka teatrale, se sa kundërshtime. Dhe këtë mrekulli e bënte rakia e bukur e vendit, e Çiminxhit.  Atje hynin të aftë dhe të paaftë, njerëz që kështu regullonin punët e tyre, aty hynin ata të policisë sekrete, ( i mbaj mënd nga dy ose tre, dhe më kanë mbetur në mënd ato çantat e meshinit, kafe me nuanca të kuqe.) dhe kishin tavolinën dhe njerëzit që u bënin muhabet, ata ishin më të frikëshmit e atij teatri, u trembeshin gjithë të tjerët, e megjithatë informatorët nuk ishin ata,   ata kurrë nuk rrinin me sigurimsat në vende të hapura.

 

Atje do të gjeje nëpunësit e shumtë të Poliçanit, aty dëgjoje më shumë shqip,  nga të ardhurit nga larg, barinj, veterinerë, oficerë, nëpunës nga Zagoria, por  ndoshta dhe për të mos prishur statuscuonë e shqipes, në këtë gjuhë flisnin dhe nëpunësit, ose ish nëpunësit poliçaniotë, të cilët, në ato vite të fëmisë time në Poliçan, ishin të shumtë. Disa nëpunësve u dinim dhe tavolinën ku pinin kafenë.  Mbaj mënd tavolinën e Pando Puleshit.  Herë herë e gjeje me Çako Puqen, pagatorin e Grumbullimit nga Nivani.  Të dy kishin karakteristika të përbashkëta: kishin një qetësi të çuditëshme, thua se nuk kishin gjak njeriu, nuk zëmëroheshin, flisnin ngadalë dhe ëmbël, e ecnin ngadalë, të dy kërruseshin kur ecnin,  pagatori vinte më i zeshkët, dhe i bëshëm.  Rrinin me orë mbi një filxhan dhe një gotë.  Pando Goçin e gjeje dhe me pagatorin.  Ata të Selckës mbidhnim bimë medicinale. Pastaj me Çako Puqen e lidhinin dhe shoferët e Grumbullimit.

 

Sa hyje, ktheheshe majtas, ngjitje një a dy shkallë, ajo ndarje e klubit ishte me më pak dritë që vinte nga dritarja, ku binin në sy kanatat e vjetra. Xha Pando Puleshin të gjithë e dinin se ku do ta gjenin. Ai ngrihej dhe me trupin pak të përkulur, ecte përpara atyre që kishin ardhur për ndonjë çertifikatë. I pakët në trup,  dhe kjo tregonte gjithmonë më të bollshme, më të gjerë, xhaketën prej doku ,ose kadife, në dimër më të trashë, në pranverë me të hollë. Xha Pandoja, i cili ishte nga Hoshteva e Zagorisë, dukej sikur kishte lindur për të qënë punonjës i gjendjes civile. Dhe këtë e dëshmonte ai bukurshkrim,  ajo bojë kine e bënte kaligrafinë e tij art, kishe përshtypjen se ato i kishte shkruar një piktor dizenjator. Kisha një farë miqësie me të. Ndoshta nga babai, kur takoheshin bënin muhabet, ndoshta i lidhnin hallet e familjeve të mëdha, me shumë fëmijë. Pando Goçi shkonte shpesh në zyrën e adashit, merrte çerfifikata për selçiotët.

 

Disa nëpunës,  sa dëgjonin që jashtë zërin e vëllezërve Bushaka të Koços, të Lokalitetit dhe Nikos, të Tregëtisë, i kthenin gotat me fund dhe dilnin pak si tinëz. Më vinte për të qeshur, se si ata burra që para disa çastesh me zërin e tyre prej baritoni bënin që të dridheshin dhe xhamat dhe kanatat e dritareve të ulta të klubit,  dilnin në atë mënyrë. Këta dy njerëz, dy vëllezër në kujtesën time janë të lidhur me festen e Pogonit, e cila bëhej në Skore. Kishte lidhje me pastërtinë e Skoresë dhe flamujt e banderolat, me Koçon dhe me aranxhatat dhe ingranazhet me Nikon. Pando Goçi , të cilit i takonte që të udhëtonin shpesh nga Selcka deri në Poliçan dhe anasjelltas, me makina ose më këmbë, dhe ata nëpunësit e shumtë nga Selcka së bashku me nxënësit, kafsharët që merrnin në furrën e Poliçanit bukën e fshatit të hedhur në kasona dhe shporta të thurura me degë shelgu nga i lumit poshtë Selckës, ose artikuj për dyqanin nga magazinat qëndrore të konsumit, bëheshin aq shumë, sa që të krijonin përshtypjej se gjysma e Selckës lëvizte çdo ditë drejt Poliçanit, kryeqëndrës së Pogonit.

 

Aty kam parë dhe Pandon, ende nxënës, duke biseduar me shoferë, me veterinerë dhe barinj të Sarandës që zbrisnin nga Nëmërçka. Unë hyja dhe dilja shpejt , ai kishte aftësinë që të hynte në muhabet me të gjithë, dhe dinte të tregonte histori të veçanta për të gjithë. Ndoshta këtu luante rol dhe fama e gjysh Tasos, metereologut, astrollogut popullor. Atje kam parë dhe Nonda Thanasin e Sheperit. Mbaj mënd ende paketat e cigareve që pinte,  ‘Vullneti " dhe " Dajti ", rrallë "Ardian ". Nuk pranonte karmonedha, vetëm të holla. Ishte aq i mënçur, e dinte që kur i drejtonin karmonedha, shumica nuk i'a jipnin, ndaj pranonte vetëm të hollat. Më vonë kur shkoja tek shtëpia e xha Çomes në Sheper për të arnuar a qepur, e kam parë dhe Nondën, i cili, kuptohej që më mbante mënd, se reagonte miqësisht. Aty kam takuar dhe motrën e Llikos, mësuesen e Labovës, zërin e së cilës e dëgjonim shpesh në Radio Gjirokastra në këngën " Ç' ka bari që s' mbin në qafë ". Pandoja e kishte mik, i bashkonte dhe hobi i makinave dhe shoqëria me shoferët. Pando Goçi kishte njohje me familjen Thanati të Sheperit, njiheshin xha Çomja me xha Tasin dhe Pandoja me Llikon. Kishin hobe të njëjta.  I kam parë në festën e Sheperit kur bisedonin e pinin ndonjë birë.

Fshati Poliçan, Gjirokaster

" Djemtë e rrugës Pal "

Duhet të ishim nxënës të klasës së gjashtë, të dy me Pandon , ose gjatë pushimit të gjatë, ose në orën e Ekonomisë shtëpiake, me mësuese Zojën, në një orë mësimi që zhvillohej jashtë klasës, në mencën e kooperativës, përballë shkollës, ku mësuesja dhe thia Kostandinja Kristo, nëna e shoqes së klasës, Dhimitrullës, na tregonin se si bëhej keku. Ne shfrytëzonim këtë rast, ku disiplina zbutej, dhe dilnim në qëndër. Atë ditë u ngjitën në lagjen e sipërme, pranë shtëpisë ku banonte Llaqi Karajani. Pandi dinte se atje, në një apo dy bodrume, të cilët në fshat u thoshnin thollo, dikur Konsumi kishte magazinat e tij.

 - Eja të shkojmë, më thotë Pandoja, diçka do gjejmë. Dhe mëndja më shkoi në ndonjë ingranazh, karamele dhe llokume. Nuk gjetëm asgjë nga këto. Ato që mbaj mënd ishin tullumbacet me ngjyra të ndryshme, shumica e të cilave, sa fillonim që t' i frynim çaheshin, ishin kalbur. Me Pandon mbaj mënd dhe një aventurë tjetër. Së bashku me Kito Mihon dhe ndonjë tjetër, shkonim pas orëve të mësimit në magazinën e grumbullimit, që ne i thoshnin magazina e Çave Koxhionit, ndihmonim Miho Birbilin në ngarkimin e zisit apo skodës me bimë medicinale dhe shpërblimi ishte se shoferi na merrte deri tek stacioni pyjor, dhe dëshirën për të hipur në makinë ne të Skoresë e paguanim me dyfishimin e rrugës.

 

Një fletërrufe e Tusha Rudit.

 

Dikush na tha se në tabelën e emulacionit i kishin vënë një fletërrufe kryetarit të kooperativës, Gribizit. Kjo na bëri kureshtarë. Në pushimin e madh me Pandon dhe disa të tjerë vrapuam për tek dyqani i Ulisë, aty ishte vendosur këndi i fletërrufeve. Ishte një bejte,  një fletërrufe në formën e vjershës. Mbaj mënd vetëm kaq: Kryetar Vasil Gribizi,

Hidhet si kokër orizi.

 

Më shumë se poezia - dacibao, na çuditi emri i autorit të saj, Tusha Rudi, bariu i dhive.( Etimologjinë e këtij emri të përveçëm, aq i shpeshtë tek vllehët, e kuptova pasi lexova një studim të Dhimitër Bedulit për vllehët e Tiranës. Ai është një formë e shkurtuar, përkëdhelese e emrit Dhimitër, Mitro, Mitrush - Tusha.) Dija se ishte një bari i dalluar dhe një virtuoz i fyellit dhe gajdes, por jo se shkruante bejte. E kishte rrëmbyer vrulli i kohës, fryma e levizjeve revolucionare të kohës. Ishte viti 1968. Ishte koha kur kuadrove u bënin mirë këto bejte dhe këto fletërrufe,  bëheshin zëmërgjërë, nuk zëmëroheshin,  qeshnin dhe ata bashkë me të tjerët, bile, kishin dëshirë që këto t' i lexonin dhe ata të Komitetit ,për t' u bindur se ata e dëgjojnë zërin e masës. Dhe masa shprehet lirisht duke i kritikuar haptas, bile dhe me sarkazëm dhe ironi. Këto ishin pluse për dosjen e kuadrove.

 

Intermexo

 

Atje në sheshin e gjërë të Poliçanit, i vetmi në gjithë Pogonin dhe Zagorien që parkonin makina, kam parë njerëz, që nga operativi, barinj të Sarandës, njerëz të thjeshtë, që t'u qepen dy magazinjerëve të konsumit, dy Skorjadhitëve,  atij të ushqimores, për një pako kafe dhe tjetrit,   të industriales, për ndonjë terital dhe basma për dhëndurët dhe nuset. Mungesat dhe gabimet në politikën ekonomike të shtetit, këta i bënte me pushtet. Atje tek sheshi , në një cep të tij, unë, me të tjerë, ngacmonim një plak, Dodi Birbilin, i cili shtrihej në një lëndinë ose në borduret e një ndërtese të shembur. E mërzisnim plakun e gjorë. Ai na bërtiste dhe i ndihmuar dhe nga reagimi i kalimtarëve që na thërrisnin: Ti ehete me ton jero, more palopedha?( Ç' kini me plakun more fëmijë të prapë ?) Pandoja na bërtiste: -Lereni rehat mikun tim Dodin. Dhe i shkonte pranë. Është kjo një pendesë e viteve të fëminisë. Nga një shkrim i Kosta Isos mësova aq gjëra për Dodin, aq sa u skuqa i tëri për gabimet e fëminisë. Ai nuk ishte ai që njohëm ne në pleqërinë e tij, por një njeri që kishte jetuar dhe punuar në Kostandinopojë, një njeri i lidhur me artin

 

Një imazh

Imazhi i parë që më vjen ndërmënd nga Pando Goçi, i cili më ka mbetur i pashlyer në kujtesë, ka të bëjë me fiqtë, ose më saktë me fiqtë e hapur, të tharë në diell, skumaites, u thonë nga Pogoni, dhe sidomos me bukëfikun. Mbante në dorë një si bukë të rrumbullaktë, plasaritjet dhe nuancat në të kuqe të zbehtë, na tregonin se nuk ishte nga ato kullurat e vogla të pjekura në hi, megjithë një mbulesë të bardhë, të zbehtë, që të kujtonte hirin, e cila i qepej kores së kësaj lloj bukeje. Na dha të gjithëve nga një cope. Atë të shtunë ai nuk t'i qepej ndonjë makine të SMT- së, të Ushtrisë apo të Grumbullimit. E shikoje gjithmonë, thuajse gjithmonë, me shoferë, ata sa e shikonin ndalonin, ose në lëvizje, i hapnin derën e kabinës dhe ai kërcente brënda. E donin se ishte i lezeçëm në muhabet, ( dikush nga shoferët, me sa duket i apasionuar pas estradës, e thëriste Ben Shaka, me emrin aktorit të Estradës së Tiranës, ( dhe nuk ishte një prosonim i paqëlluar, Pandoja kishte diçka nga Ben Shaka, dhe në pamje dhe në talent, në talentin e të folurit skenik, çdo bisedë e ndërtonte me humori, bile dhe sarkazëm, atë që ne e kishim parë tek filmi " Estrada në ekran " ) si me shaka, por dhe se i ndihmonte. sa herë e kam parë me manivelin në dorë, duke ndezur zisin, ose me një leckë, një masë spangoje me të cilën fshinte duart e bëra me vajra makine.

 

Pra, atë të shtunë do të vinte me ne në Skore, tek shtëpia e shokut të klasës, Kito Mihos, ( Kristo Mejdi ) , ishin kushërinj. Ato të shtuna kur ai vinte në Skore në shkonim në fshat shumë vonë. Dhe shkaku i vonesave ishte Pandoja me ato historitë dhe shakatë e tij. Dilnim nga rruga kryesore dhe u ngjiteshim kodrave. Nuk kishte shumë kohë që kishim parë një film dokumentar për gjeologët, një dokumentar i shfaqur para filmit nga kinemaja lëvizëse, dhe imitonim pamjet e dokumentarit.Ne nuk zbulonim minerale, por gorica, kaçka, qershi, rrush, sipas stinës.

 

TASE GOÇI

Pandoja kishte një gjysh të famshëm për ato kohë, një metereolog popullor. Emri i tij kishte kaluar kufinjtë e Selckës së vogël midis maleve, kishte marrë dheun deri në Lunxhëri, Pogon e Zagori. Dhe më tej. Kishte aftësinë që të parashikonte kohën me një saktësi të çuditëshme. Kjo kishte të bënte me yjet, me hënën, me rrymat e ajrit. Ai, si i rritur në natyrë, me një jetë nën qiellin e hapur,  studionte fenomenet natyrore. Kjo aftësi ishte shumë e përhapur ndër vllehët. Jeta që bënin i kishte pajisur dhe armatosur me të tilla aftësi. Xha Tasoja ua kalonte dhe atyre të Radios dhe Televizionit në parashikimin e kohës. Në ato vite qarkullonin shumë histori për metereollogun Tase. Po sjell dy prej tyre.

 

Më 25 prill në Sheper kremtohej krijimi i Brigadës së Tetë Sulmuese. Shkonin nga të gjitha fshatrat e Pogonit dhe Zagorisë dhe m tej. Kur selciotët ishin bërë grup për të shkuar fshstçe ai, Tasi, u kishte thënë që të mos shkonin se do të prishet keq koha pasdite. Dhe kështu ndodhi. Atë pasdite prilli ishin hapur qiejt, kishin marrë zjarr nga rrufetë, njerëzit nuk dinin ku të futnin kokën nga breshëri. Dhe historia e dytë është e ngjashme, ka të bëjë me një aksion në ndihmë të bujqësisë. Tase Goçi u kishte thënë disave të Partisë se do të jetë një ditë e keqe, me llohë dhe furtunë. Ia thanë si me shaka dhe Rrapo Dervishit. Ndoshta i ka shkuar mëndja se kjo ishte e qëllimmëshme,  por nuk pati kohë për diskutime. Por doli fjala e xha Tasit. Thonë se sekretari i parë shprehu kuriozitetin për ta njohur këtë njeri.

Nga gjyshi Pandoja kishte mësuar shumë. Ai dinte të përpunonte fiqtë dhe fruta të tjerë, bulmetin dhe mishin. Selcka është fshati i bletërritësve.

 

Shkokë të një udhe.

Me Pandon dhe selciotë të tjerë na bashkonte dhe fakti se për të arritur në Poliçan bënim disa kilometra rrugë, ata të Sekckës, gati dyfish, por shumë herë, sidomos në kthim e bënin me makina të rastit, ose me korierën , e prisnin deri sa të kthehej nga Sheperi, kishte s' kishte vënde Mitro Tasho dhe Raqi Pulla nuk i linin në rrugë. Ata ishin katër, e kam fjalën për ata të klasës tonë: Pandoja, Çome Thanati,  Fotini Margariti dhe Ziso Dimaku. Ishin dy e dy, dy shqiptarë dhe dy vllehë. Çomja ishte thuajse alter egoja i Pandos, kishin disa karakteristika të përbashkëta,  sidomos në sjelljet e tyre pas orëve të mësimit. Kur selciotët ikini me makinë ua dinin për nder Pandos dhe Çomes. Ishin shokë të mirë me njeri - tjetrin. Çomja kishe një zë të hollë, vinte pak më i imtë. Kur ishin të të zëmëruar me njeri - t'jetrin ne e kuptonim, hipnin në makina të ndryshme, dhe kur zëmërimi ishte më i madh, kur mbante disa ditë, nuk i thoshnin njeri - tjetrit për makinën që kishin gjetur. Kur shkonin më këmbë për në Selckë, e bënin rrugën disa orë, sipas stinëve, vonoheshin poshtë kaçkave, ose pëmëve me rrush e lërushe. Ata ishin dhe gjahtarë të mirë, gjahtarë pa çifte, gjuanin zogj, kapnin ketra në kohën e dëborës, lepuj. Zisoja dallonte nga Pandoja dhe nga ne vllehët e tjerë, dhe kjo kishte të bënte me veshjen, ai atëhere vinte në shkollë me pantallona të leshta shajaku,  kjo e tregonte pak si jashtë kohe, si ndjekës të një tradite të vjetër. Ishte trupmadh dhe i kishin lezet në trup. Duhet të ishte më i madh se ne në moshë. Nuk e mbaj mënd në e mbaroi tetëvjeçaren në Poliçan. Midis tyre ishte dhe një vajzë, një vajzë e heshtur dhe simpatike,  Fotini Margariti, ata e ndihmonin të gjithë, sidomos Pandoja me Çomen, të cilët gjenin makinat. Ajo shpesh priste shoqet e klasave të tjera. Shpesh i kam parë midis thasëve me bimë medicinale hipur në makinat e Grumbullimit.

 

Epilog

Një ditë mësova ikjen e parakohëshme të tij. Më erdhi shumë keq. Sa e dhimbëshme për prindërit e tij, për familjen e tij. Pando Goçi    ishte nga ata njerëz që edhe pse ikin më herët seç duhet, janë përsëri në jetë dhe këtë e bëjnë të mundur: karakteri , bëmat dhe historitë e tyre.

 

( shkruar në vitin 2018)