PETRO POGA – ATDHETAR, SHTETAR DHE JURIST NË SHËRBIM TË SHTETIT SHQIPTA

• Kumtesë për konferencën përkujtimore në Erind

mga: Engjëllush SERJANI

Gjirokastër

 

 

Petro POGA
(1860 - 1944 )

Ka figura në historinë e një kombi që nuk mund të maten vetëm me një post, një periudhë apo një akt të vetëm. Rëndësia e tyre kuptohet më mirë kur ndiqet rruga që kanë përshkuar në kohë të ndryshme dhe, mbi të gjitha, kur shihet se çfarë kanë lënë pas në jetën e shtetit dhe të shoqërisë.

 I tillë është Petro Poga, biri i Erindit të Lunxhërisë, një nga përfaqësuesit e brezit të Rilindjes Kombëtare dhe një prej juristëve e shtetarëve që kontribuuan në krijimin dhe konsolidimin e institucioneve të shtetit shqiptar.

 

Jeta e tij shtrihet në një periudhë jashtëzakonisht të rëndësishme të historisë sonë: nga fundi i Perandorisë Osmane, në vitet e Rilindjes Kombëtare, te Shpallja e Pavarësisë, përpjekjet e para për ngritjen e institucioneve shqiptare, Lufta e Parë Botërore, Kongresi i Durrësit, Republika dhe më pas Monarkia Shqiptare. Është pikërisht kjo vijimësi që i jep figurës së Petro Pogës një përmasë më të gjerë se ajo e një politikani të zakonshëm. Ai ishte një njeri i ligjit, i cili e vuri dijen juridike në shërbim të çështjes kombëtare dhe të shtetformimit shqiptar.

Nga Erindi në Stamboll: formimi i një intelektuali të Rilindjes

Petro Poga lindi në Erind të Lunxhërisë, në vitin 1850. Mësimet e para i mori në vendlindje, ndërsa më pas ndoqi gjimnazin “Zosimea” të Janinës dhe vijoi studimet për drejtësi në Stamboll. Botimi i Kuvendit të Shqipërisë e dokumenton këtë formim dhe e rendit Pogën ndër veprimtarët e Lëvizjes Kombëtare, deputetët dhe ministrat e shtetit shqiptar. 

 

Poga zotëronte disa gjuhë të huaja, ndër të cilat frëngjishten, gjermanishten, greqishten dhe turqishten. Në Stamboll u gjend në mjedisin e intelektualëve shqiptarë të Rilindjes dhe bashkëpunoi me Naim, Sami e Abdyl Frashërin, me Jani Vreton, Koto Hoxhin, Shahin Kolonjën, Hasan Tahsinin dhe Ismail Qemalin.

 

Në vitet e qëndrimit në kryeqytetin e Perandorisë Osmane ai u angazhua edhe në veprimtarinë publicistike. Në vitin 1884 lidhet me themelimin dhe botimin e gazetës “Drita” të Stambollit. Kjo veprimtari tregon se për Pogën patriotizmi nuk ishte vetëm një bindje politike. Ai e shihte gjuhën, arsimin, kulturën dhe dijen si mjete të domosdoshme të emancipimit kombëtar.

 

Në kujtimet e tij, vetë Poga e lidhte “Dritën” me zgjimin e idealit kombëtar dhe me forcimin e ndërgjegjes shqiptare. Nga veprimtaria patriotike te Pavarësia

 

Pas kthimit në Gjirokastër, Poga u përfshi në veprimtarinë patriotike të qytetit dhe lidhet me themelimin e klubit patriotik “Drita”, të krijuar në vitet e para të shekullit XX.

 

Përvoja e fituar në drejtësi dhe administratë e bëri atë një prej njerëzve që mund të përkthente idealin kombëtar në gjuhën e institucioneve dhe të ligjit. Pikërisht kjo përvojë do të merrte një rëndësi të jashtëzakonshme në momentin kur Shqipëria do të shpallte Pavarësinë.

 

Viti 1912 shënoi kthesën më të madhe në jetën e tij. Petro Poga u zgjodh përfaqësues i Gjirokastrës në Kuvendin Kombëtar të Vlorës dhe më 28 nëntor 1912 vendosi firmën e tij në aktin themelor të shtetit shqiptar: Shpalljen e Pavarësisë. Më 4 dhjetor 1912, në Qeverinë e Përkohshme të Vlorës, ai u emërua Ministër i Drejtësisë, duke u bërë ministri i parë i këtij dikasteri në shtetin shqiptar.

 

Ky nuk ishte një emërim i rastësishëm. Shqipëria e pavarur kishte nevojë jo vetëm për flamur, qeveri dhe diplomaci, por edhe për gjykata, ligje dhe institucione.

Poga ishte ndër njerëzit që duhej t’i jepnin përmbajtje juridike shtetit të ri.

 

Në vitet 1913–1914 ai shërbeu si kryetar i Gjykatës së Lartë. Së bashku me juristë të tjerë dha ndihmesë në hartimin e akteve juridike të shtetit shqiptar.

 

Ndër dokumentet e rëndësishme të kësaj periudhe përmenden edhe “Kanuni i dëmeve” dhe “Kanuni i Zhurisë”, të paraqitura në emër të Qeverisë së Përkohshme. Këtu qëndron një nga meritat e tij më të mëdha historike: 

 

Petro Poga nuk luftoi vetëm për një Shqipëri të pavarur; ai punoi që kjo Shqipëri të kishte edhe drejtësi dhe institucione shtetërore.

 

Nga Durrësi te Kongresi i Durrësit Poga vazhdoi veprimtarinë e tij shtetërore edhe në periudhën e trazuar që pasoi Pavarësinë. Në vitet e para të shtetit shqiptar ai u përfshi në organizimin e administratës dhe të sistemit të drejtësisë.

 

Pas Luftës së Parë Botërore, më 25 dhjetor 1918, si përfaqësues i Gjirokastrës, mori pjesë në Kongresin e Durrësit, ku u zgjodh nënkryetar dhe mori pjesë në qeverinë e Turhan Pashë Përmetit si Ministër i Drejtësisë. Edhe në këtë fazë të re të historisë shqiptare, ai vazhdoi të përfaqësonte atë pjesë të elitës politike që e shihte forcimin e shtetit, ligjit dhe institucioneve si kusht për mbijetesën dhe konsolidimin e Shqipërisë së pavarur.

 

Deputet, kryetar i Kuvendit dhe shtetar i Republikës. Në vitet që pasuan, Petro Poga u rikthye në Gjirokastër si avokat, por nuk u tërhoq nga jeta publike.

 

Ai vijoi veprimtarinë parlamentare dhe u zgjodh deputet në legjislatura të ndryshme.  Në vitin 1924 arriti një nga pozicionet më të rëndësishme të karrierës së tij politike: u zgjodh Kryetar i Kuvendit Kushtetues.

 

Në vitin 1925, me krijimin e Republikës Shqiptare, Ahmet Zogu u zgjodh Kryetar i Republikës. Në qeverinë e parë republikane, Petro Poga u emërua përsëri Ministër i Drejtësisë, detyrë që e mbajti nga 1 shkurti deri më 23 shtator 1925.

 

Në vitin 1927 ai u rikthye në të njëjtin post në qeverinë e tretë republikane. Këtu duhet bërë një saktësim i rëndësishëm historik: Petro Poga nuk ishte kryeministër formal i Shqipërisë. Sipas organizimit kushtetues të Republikës, Ahmet Zogu ishte Kryetar i Republikës dhe kryesonte qeverinë. Në mungesë të tij në mbledhjet e kabinetit, rolin në drejtimin e mbledhjeve dhe në punët kryesore të qeverisë e mbulonte Ministri i Drejtësisë. Këtë funksion e ushtroi Petro Poga në kabinetin e parë dhe përsëri në kabinetin e tretë republikan. Prandaj, në vend që ta quajmë “Kryeministër” – çka do të ishte formalisht e pasaktë – është më e drejtë të themi se Petro Poga, si Ministër i Drejtësisë, ushtroi në periudha të caktuara edhe drejtimin praktik të punëve të qeverisë republikane.

 

 

Edhe gjatë periudhës së Monarkisë Shqiptare, ai vijoi të kontribuonte në jetën juridike dhe legjislative të vendit. Kontributi i tij lidhet me hartimin e legjislacionit shqiptar dhe me përgatitjen e Statutit Themeltar të Mbretërisë të vitit 1928.

 

Si e ka vlerësuar historia figurën e Petro Pogës? Ndoshta është me vend që, në këtë përvjetor përkujtimor, të sjellim disa nga cilësimet më të shkurtra dhe më të sigurta që burojnë nga dokumentet dhe botimet institucionale.

 

Kuvendi i Shqipërisë e përcakton atë me një formulim lakonik, por domethënës: “Veprimtar i Lëvizjes Kombëtare, deputet, ministër.”

 

Muzeu Historik Kombëtar, në përkujtimin e 79-vjetorit të vdekjes së tij, e cilësoi “patriot” dhe “burrë shteti”, ndërsa në titullin e materialit përkujtimor e përkufizoi si “reformator të drejtësisë”.

 

Këto cilësime e përmbledhin mirë profilin e tij: atdhetar, jurist, shtetar dhe reformator i drejtësisë shqiptare. Vitet e fundit: kthimi në Erind Pas vitit 1939, kur pushtimi italian solli një ndryshim të thellë në jetën politike të Shqipërisë, Petro Poga u tërhoq nga jeta aktive politike dhe u kthye në vendlindjen e tij, në Erind.

 

 Familja Poga, e lidhur prej brezash me Erindin, mbetet pjesë e kujtesës së Lunxhërisë; ndërsa emri i Petro Pogës, përmes veprës së tij, e tejkaloi kufirin e familjes dhe të vendlindjes, duke u bërë pjesë e kujtesës kombëtare shqiptare.

 

Petro Poga u nda nga jeta në Erind më 27 shtator 1944, në moshën 94-vjeçare, duke mbyllur një jetë të gjatë e të jashtëzakonshme, të shtrirë në disa nga periudhat më të rëndësishme të historisë shqiptare: nga Perandoria Osmane dhe Rilindja Kombëtare, te Pavarësia, Republika dhe Monarkia.

 

Vdekja e tij në vitin 1944 ka edhe një simbolikë të veçantë historike. Poga i përkiste një brezi që kishte luftuar për zgjimin kombëtar, kishte marrë pjesë në Shpalljen e Pavarësisë dhe kishte punuar për ngritjen e institucioneve të shtetit shqiptar. Ai e përjetoi fundin e një epoke dhe fillimin e një tjetre.

 

Përfundim Sot, kur kujtojmë Petro Pogën në vendlindjen e tij, në Erind, nuk kujtojmë vetëm një firmëtar të Pavarësisë, një ministër, deputet apo kryetar Kuvendi. Kujtojmë një brez shqiptarësh që e kuptuan se liria politike duhej shndërruar në shtet dhe se shteti nuk mund të ndërtohej pa ligj, drejtësi dhe institucione.

 

Rruga e Petro Pogës, nga Stambolli i Rilindjes te Vlora e Pavarësisë, nga Durrësi i shtetformimit te parlamenti shqiptar dhe nga Republika te Monarkia, është në vetvete një pasqyrë e historisë së vështirë të shtetit shqiptar në gjysmën e parë të shekullit XX. Në këtë rrugëtim ai nuk ishte thjesht dëshmitar. Ishte pjesëmarrës dhe veprues.

 

 Me dijen e juristit, me përvojën e shtetarit dhe me bindjen e atdhetarit, ai dha kontribut në krijimin e institucioneve të drejtësisë dhe në hartimin e legjislacionit të një shteti që sapo kishte lindur. Prandaj, kujtimi i tij nuk duhet të mbetet vetëm një detyrim ndaj së kaluarës. Ai është edhe një mesazh për të sotmen: një shtet ndërtohet jo vetëm me idealin e lirisë, por me dijen, ligjin, institucionet dhe njerëzit që janë të gatshëm t’u shërbejnë atyre.

 

Dhe ndoshta nuk ka vend më të përshtatshëm për ta thënë këtë se sa Erindi. Sepse nga ky fshat i Lunxhërisë doli një burrë që jetën e tij ia kushtoi një ideje shumë më të madhe se vetja: ndërtimit dhe forcimit të shtetit shqiptar.

Në përfundim, dëshiroj të shpreh mirënjohjen time për Shoqatën “Lunxhëria” dhe kryetarin e saj, z. Koç Vasili, për nismën dhe përkushtimin për ta rikthyer në kujtesën tonë këtë figurë të rëndësishme të historisë kombëtare, pikërisht në vendlindjen e tij, në Erind.

Petro Poga i përket Shqipërisë, por kujtimi i tij nis këtu, në Erind. 

 

Bibliografi:

·      Kuvendi i Shqipërisë, Ligjvënësit shqiptarë dhe firmëtarët e Aktit të Pavarësisë 1912–2021, Tiranë.

·      Kastriot Dervishi, Kryeministrat dhe ministrat e shtetit shqiptar në 100 vjet, Tiranë.

·      Kuvendi i Shqipërisë, Drejtuesit e Kuvendit ndër vite. Ministria e Drejtësisë, materiale dhe historik mbi krijimin e Ministrisë së Drejtësisë dhe drejtuesit e saj që nga viti 1912.

·      Muzeu Historik Kombëtar, materiale përkujtimore për Petro Pogën dhe firmëtarët e Pavarësisë.

·      Akademia e Shkencave e Shqipërisë, botime mbi historinë politike dhe institucionale të Shqipërisë.

·      Sejfi Vllamasi, Ballafaqime politike në Shqipëri (1897–1942).

·      Eqrem bej Vlora, Kujtime.

 

 

Gjirokastër, Gusht - 2026

SHOKU YNË, PANDO GOÇI DHE NE TË TJERËT

·      Magjia e Poliçanit të viteve tona si pionierë.

 

 

nga: Petro  MEJDI

Athinë  - Greqi
 

Introdukt

I tillë ka qënë, i tillë ka mbetur në kujtesën e miqve dhe të atyre që e kanë njohur, ashtu siç e ka pavdekësuar kjo fotografi: I këngës dhe i valles, i humorit dhe i sarkazmës, i muhabetit që të kujtonte burra të moçëm, i mënçur si ai, njeri me miq dhe shokë të panumërt, që nga pleqtë e plakat deri tek kuadrot e ndërmarrjeve dhe atyre të komiteteve, kishte një origjinalitet në mënyrën e të folurit, një aksident në fëmini, sikur i dha një hijeshi tjetër fytyrës së tij, ai, ceni, jo i lindur, por mekanik, një gabim njerëzor, e bëri më shprehëse fytyrën e tij, sytë e tij, e ngjyrosi të folurit me intonacione dhuntie, me ironi dhe sarkazëm, ndoshta nuk donte që të ishte i tillë, por dilte natyrshëm kjo mënyrë komunikimi , ndaj dhe e dëgjonim me hare, siç dëgjonim një numër estrade, një skeç, një parodi, një kuplet, çdo gjë që thoshte kishte lezet, në artikulimin e tij fjalët merrnin ngjyra të bukura, të buta, gjuha e tij letrarizohej vetvetiu. Mund të ishte bërë dhe aktor komedie dhe estrade. Makinat, traktorët, kombajnat,  bletët, çarqet, ishin pjesë e jetës së tij. Me llastiqe në duar, ngrinte pllaka për zogjtë, zbriste në lumin që vinte nga Sopiku, poshtë fshatit të tij dhe kapte peshk me duar ose poha, vinte leqe për dhelpra, kapte kunadhe, dhe shkonte për gjah me shokë, mbi çatinë e shtëpisë nderrte fiqtë e hapur, skumaites, vinte maskën dhe u shërbente bletëve,vinte kazanin e rakisë dhe mbushte varelin me verë, se dimri në ato anë kërkon dhe rakinë, dhe verën, dhe arrat, natyrisht, dhe gështenjat e Çatistës, të cilat kërcisnin në prush, një jetë e plotë prej fshtari, pa të cilën nuk ka kuptim jeta, një jetë e bukur fëminore, plot romantizëm.Dhe ai i pëlqente të gjitha këto, i jetonte, i improvizonte. Dhe jeta është e çuditëshme: Një jetë rinore pranë magazinjerëve dhe mbi makinat e Grumbullimit, e solli fati që të bëhet magazinier i bimëve medicinale në vitet e fundit. Iku
****

Romantika e klubit të Poliçanit.

Gjithmonë e kam kujtuar këtë njeri. Pas klasës së tetë në Poliçan e kam parë shumë rrallë. Dhe gati në të njëjtat vende: në sheshin e Poliçanit, në zyrat e shumta, në kafenenë e vjetër të tij,( i zoti i së cilës jetonte në Janinë, e kuptoi se nuk do ta gëzonte shtëpinë se shteti i ri i kishte gati vëndin në një nga gulakët e shumtë ), një kafene me histori, një kafene, që me atë mugëtirën e saj, atë dritë të pakët, e cila depërtonte nga hapësirat midis gjetheve të hardhisë dhe grilave të dritareve, dhe kështu copëzohej në pjesë dhe vizatonte në murre dhe tavanin e drunjtë qënie hije, e bënte njeriun romantik dhe nostalgjik për jetën që kishte rrjedhur dhe që rridhte, bashkëkohës i së cilës isha dhe vetë. Ishte ai oborri i shtruar, dhe sidomos pjergulla, që në ditët e nxehta të verës freskonte ato mjedise, ku kudo mbizotëronte dërrasa, në dysheme, në tavan, në dyer. Një klub që kur u rrita e krahasoja me një teatër absurd. Nga interieri, nga rekuizita, nga personazhet që hynin dhe dilnin atje. Aty njoha dhe kuptova për herë të parë servilizmin, ato skena, kur disa u futnin krahun disave dhe kështu me të shtyrë i futnin në klub, me gjithë kundërshtimet e tjetrit, të cilat, në shumicën e rasteve ishin më shumë përkëdhelje, kishin në shfaqjen e tyre diçka teatrale, se sa kundërshtime. Dhe këtë mrekulli e bënte rakia e bukur e vendit, e Çiminxhit.  Atje hynin të aftë dhe të paaftë, njerëz që kështu regullonin punët e tyre, aty hynin ata të policisë sekrete, ( i mbaj mënd nga dy ose tre, dhe më kanë mbetur në mënd ato çantat e meshinit, kafe me nuanca të kuqe.) dhe kishin tavolinën dhe njerëzit që u bënin muhabet, ata ishin më të frikëshmit e atij teatri, u trembeshin gjithë të tjerët, e megjithatë informatorët nuk ishin ata,   ata kurrë nuk rrinin me sigurimsat në vende të hapura.

 

Atje do të gjeje nëpunësit e shumtë të Poliçanit, aty dëgjoje më shumë shqip,  nga të ardhurit nga larg, barinj, veterinerë, oficerë, nëpunës nga Zagoria, por  ndoshta dhe për të mos prishur statuscuonë e shqipes, në këtë gjuhë flisnin dhe nëpunësit, ose ish nëpunësit poliçaniotë, të cilët, në ato vite të fëmisë time në Poliçan, ishin të shumtë. Disa nëpunësve u dinim dhe tavolinën ku pinin kafenë.  Mbaj mënd tavolinën e Pando Puleshit.  Herë herë e gjeje me Çako Puqen, pagatorin e Grumbullimit nga Nivani.  Të dy kishin karakteristika të përbashkëta: kishin një qetësi të çuditëshme, thua se nuk kishin gjak njeriu, nuk zëmëroheshin, flisnin ngadalë dhe ëmbël, e ecnin ngadalë, të dy kërruseshin kur ecnin,  pagatori vinte më i zeshkët, dhe i bëshëm.  Rrinin me orë mbi një filxhan dhe një gotë.  Pando Goçin e gjeje dhe me pagatorin.  Ata të Selckës mbidhnim bimë medicinale. Pastaj me Çako Puqen e lidhinin dhe shoferët e Grumbullimit.

 

Sa hyje, ktheheshe majtas, ngjitje një a dy shkallë, ajo ndarje e klubit ishte me më pak dritë që vinte nga dritarja, ku binin në sy kanatat e vjetra. Xha Pando Puleshin të gjithë e dinin se ku do ta gjenin. Ai ngrihej dhe me trupin pak të përkulur, ecte përpara atyre që kishin ardhur për ndonjë çertifikatë. I pakët në trup,  dhe kjo tregonte gjithmonë më të bollshme, më të gjerë, xhaketën prej doku ,ose kadife, në dimër më të trashë, në pranverë me të hollë. Xha Pandoja, i cili ishte nga Hoshteva e Zagorisë, dukej sikur kishte lindur për të qënë punonjës i gjendjes civile. Dhe këtë e dëshmonte ai bukurshkrim,  ajo bojë kine e bënte kaligrafinë e tij art, kishe përshtypjen se ato i kishte shkruar një piktor dizenjator. Kisha një farë miqësie me të. Ndoshta nga babai, kur takoheshin bënin muhabet, ndoshta i lidhnin hallet e familjeve të mëdha, me shumë fëmijë. Pando Goçi shkonte shpesh në zyrën e adashit, merrte çerfifikata për selçiotët.

 

Disa nëpunës,  sa dëgjonin që jashtë zërin e vëllezërve Bushaka të Koços, të Lokalitetit dhe Nikos, të Tregëtisë, i kthenin gotat me fund dhe dilnin pak si tinëz. Më vinte për të qeshur, se si ata burra që para disa çastesh me zërin e tyre prej baritoni bënin që të dridheshin dhe xhamat dhe kanatat e dritareve të ulta të klubit,  dilnin në atë mënyrë. Këta dy njerëz, dy vëllezër në kujtesën time janë të lidhur me festen e Pogonit, e cila bëhej në Skore. Kishte lidhje me pastërtinë e Skoresë dhe flamujt e banderolat, me Koçon dhe me aranxhatat dhe ingranazhet me Nikon. Pando Goçi , të cilit i takonte që të udhëtonin shpesh nga Selcka deri në Poliçan dhe anasjelltas, me makina ose më këmbë, dhe ata nëpunësit e shumtë nga Selcka së bashku me nxënësit, kafsharët që merrnin në furrën e Poliçanit bukën e fshatit të hedhur në kasona dhe shporta të thurura me degë shelgu nga i lumit poshtë Selckës, ose artikuj për dyqanin nga magazinat qëndrore të konsumit, bëheshin aq shumë, sa që të krijonin përshtypjej se gjysma e Selckës lëvizte çdo ditë drejt Poliçanit, kryeqëndrës së Pogonit.

 

Aty kam parë dhe Pandon, ende nxënës, duke biseduar me shoferë, me veterinerë dhe barinj të Sarandës që zbrisnin nga Nëmërçka. Unë hyja dhe dilja shpejt , ai kishte aftësinë që të hynte në muhabet me të gjithë, dhe dinte të tregonte histori të veçanta për të gjithë. Ndoshta këtu luante rol dhe fama e gjysh Tasos, metereologut, astrollogut popullor. Atje kam parë dhe Nonda Thanasin e Sheperit. Mbaj mënd ende paketat e cigareve që pinte,  ‘Vullneti " dhe " Dajti ", rrallë "Ardian ". Nuk pranonte karmonedha, vetëm të holla. Ishte aq i mënçur, e dinte që kur i drejtonin karmonedha, shumica nuk i'a jipnin, ndaj pranonte vetëm të hollat. Më vonë kur shkoja tek shtëpia e xha Çomes në Sheper për të arnuar a qepur, e kam parë dhe Nondën, i cili, kuptohej që më mbante mënd, se reagonte miqësisht. Aty kam takuar dhe motrën e Llikos, mësuesen e Labovës, zërin e së cilës e dëgjonim shpesh në Radio Gjirokastra në këngën " Ç' ka bari që s' mbin në qafë ". Pandoja e kishte mik, i bashkonte dhe hobi i makinave dhe shoqëria me shoferët. Pando Goçi kishte njohje me familjen Thanati të Sheperit, njiheshin xha Çomja me xha Tasin dhe Pandoja me Llikon. Kishin hobe të njëjta.  I kam parë në festën e Sheperit kur bisedonin e pinin ndonjë birë.

Fshati Poliçan, Gjirokaster

" Djemtë e rrugës Pal "

Duhet të ishim nxënës të klasës së gjashtë, të dy me Pandon , ose gjatë pushimit të gjatë, ose në orën e Ekonomisë shtëpiake, me mësuese Zojën, në një orë mësimi që zhvillohej jashtë klasës, në mencën e kooperativës, përballë shkollës, ku mësuesja dhe thia Kostandinja Kristo, nëna e shoqes së klasës, Dhimitrullës, na tregonin se si bëhej keku. Ne shfrytëzonim këtë rast, ku disiplina zbutej, dhe dilnim në qëndër. Atë ditë u ngjitën në lagjen e sipërme, pranë shtëpisë ku banonte Llaqi Karajani. Pandi dinte se atje, në një apo dy bodrume, të cilët në fshat u thoshnin thollo, dikur Konsumi kishte magazinat e tij.

 - Eja të shkojmë, më thotë Pandoja, diçka do gjejmë. Dhe mëndja më shkoi në ndonjë ingranazh, karamele dhe llokume. Nuk gjetëm asgjë nga këto. Ato që mbaj mënd ishin tullumbacet me ngjyra të ndryshme, shumica e të cilave, sa fillonim që t' i frynim çaheshin, ishin kalbur. Me Pandon mbaj mënd dhe një aventurë tjetër. Së bashku me Kito Mihon dhe ndonjë tjetër, shkonim pas orëve të mësimit në magazinën e grumbullimit, që ne i thoshnin magazina e Çave Koxhionit, ndihmonim Miho Birbilin në ngarkimin e zisit apo skodës me bimë medicinale dhe shpërblimi ishte se shoferi na merrte deri tek stacioni pyjor, dhe dëshirën për të hipur në makinë ne të Skoresë e paguanim me dyfishimin e rrugës.

 

Një fletërrufe e Tusha Rudit.

 

Dikush na tha se në tabelën e emulacionit i kishin vënë një fletërrufe kryetarit të kooperativës, Gribizit. Kjo na bëri kureshtarë. Në pushimin e madh me Pandon dhe disa të tjerë vrapuam për tek dyqani i Ulisë, aty ishte vendosur këndi i fletërrufeve. Ishte një bejte,  një fletërrufe në formën e vjershës. Mbaj mënd vetëm kaq: Kryetar Vasil Gribizi,

Hidhet si kokër orizi.

 

Më shumë se poezia - dacibao, na çuditi emri i autorit të saj, Tusha Rudi, bariu i dhive.( Etimologjinë e këtij emri të përveçëm, aq i shpeshtë tek vllehët, e kuptova pasi lexova një studim të Dhimitër Bedulit për vllehët e Tiranës. Ai është një formë e shkurtuar, përkëdhelese e emrit Dhimitër, Mitro, Mitrush - Tusha.) Dija se ishte një bari i dalluar dhe një virtuoz i fyellit dhe gajdes, por jo se shkruante bejte. E kishte rrëmbyer vrulli i kohës, fryma e levizjeve revolucionare të kohës. Ishte viti 1968. Ishte koha kur kuadrove u bënin mirë këto bejte dhe këto fletërrufe,  bëheshin zëmërgjërë, nuk zëmëroheshin,  qeshnin dhe ata bashkë me të tjerët, bile, kishin dëshirë që këto t' i lexonin dhe ata të Komitetit ,për t' u bindur se ata e dëgjojnë zërin e masës. Dhe masa shprehet lirisht duke i kritikuar haptas, bile dhe me sarkazëm dhe ironi. Këto ishin pluse për dosjen e kuadrove.

 

Intermexo

 

Atje në sheshin e gjërë të Poliçanit, i vetmi në gjithë Pogonin dhe Zagorien që parkonin makina, kam parë njerëz, që nga operativi, barinj të Sarandës, njerëz të thjeshtë, që t'u qepen dy magazinjerëve të konsumit, dy Skorjadhitëve,  atij të ushqimores, për një pako kafe dhe tjetrit,   të industriales, për ndonjë terital dhe basma për dhëndurët dhe nuset. Mungesat dhe gabimet në politikën ekonomike të shtetit, këta i bënte me pushtet. Atje tek sheshi , në një cep të tij, unë, me të tjerë, ngacmonim një plak, Dodi Birbilin, i cili shtrihej në një lëndinë ose në borduret e një ndërtese të shembur. E mërzisnim plakun e gjorë. Ai na bërtiste dhe i ndihmuar dhe nga reagimi i kalimtarëve që na thërrisnin: Ti ehete me ton jero, more palopedha?( Ç' kini me plakun more fëmijë të prapë ?) Pandoja na bërtiste: -Lereni rehat mikun tim Dodin. Dhe i shkonte pranë. Është kjo një pendesë e viteve të fëminisë. Nga një shkrim i Kosta Isos mësova aq gjëra për Dodin, aq sa u skuqa i tëri për gabimet e fëminisë. Ai nuk ishte ai që njohëm ne në pleqërinë e tij, por një njeri që kishte jetuar dhe punuar në Kostandinopojë, një njeri i lidhur me artin

 

Një imazh

Imazhi i parë që më vjen ndërmënd nga Pando Goçi, i cili më ka mbetur i pashlyer në kujtesë, ka të bëjë me fiqtë, ose më saktë me fiqtë e hapur, të tharë në diell, skumaites, u thonë nga Pogoni, dhe sidomos me bukëfikun. Mbante në dorë një si bukë të rrumbullaktë, plasaritjet dhe nuancat në të kuqe të zbehtë, na tregonin se nuk ishte nga ato kullurat e vogla të pjekura në hi, megjithë një mbulesë të bardhë, të zbehtë, që të kujtonte hirin, e cila i qepej kores së kësaj lloj bukeje. Na dha të gjithëve nga një cope. Atë të shtunë ai nuk t'i qepej ndonjë makine të SMT- së, të Ushtrisë apo të Grumbullimit. E shikoje gjithmonë, thuajse gjithmonë, me shoferë, ata sa e shikonin ndalonin, ose në lëvizje, i hapnin derën e kabinës dhe ai kërcente brënda. E donin se ishte i lezeçëm në muhabet, ( dikush nga shoferët, me sa duket i apasionuar pas estradës, e thëriste Ben Shaka, me emrin aktorit të Estradës së Tiranës, ( dhe nuk ishte një prosonim i paqëlluar, Pandoja kishte diçka nga Ben Shaka, dhe në pamje dhe në talent, në talentin e të folurit skenik, çdo bisedë e ndërtonte me humori, bile dhe sarkazëm, atë që ne e kishim parë tek filmi " Estrada në ekran " ) si me shaka, por dhe se i ndihmonte. sa herë e kam parë me manivelin në dorë, duke ndezur zisin, ose me një leckë, një masë spangoje me të cilën fshinte duart e bëra me vajra makine.

 

Pra, atë të shtunë do të vinte me ne në Skore, tek shtëpia e shokut të klasës, Kito Mihos, ( Kristo Mejdi ) , ishin kushërinj. Ato të shtuna kur ai vinte në Skore në shkonim në fshat shumë vonë. Dhe shkaku i vonesave ishte Pandoja me ato historitë dhe shakatë e tij. Dilnim nga rruga kryesore dhe u ngjiteshim kodrave. Nuk kishte shumë kohë që kishim parë një film dokumentar për gjeologët, një dokumentar i shfaqur para filmit nga kinemaja lëvizëse, dhe imitonim pamjet e dokumentarit.Ne nuk zbulonim minerale, por gorica, kaçka, qershi, rrush, sipas stinës.

 

TASE GOÇI

Pandoja kishte një gjysh të famshëm për ato kohë, një metereolog popullor. Emri i tij kishte kaluar kufinjtë e Selckës së vogël midis maleve, kishte marrë dheun deri në Lunxhëri, Pogon e Zagori. Dhe më tej. Kishte aftësinë që të parashikonte kohën me një saktësi të çuditëshme. Kjo kishte të bënte me yjet, me hënën, me rrymat e ajrit. Ai, si i rritur në natyrë, me një jetë nën qiellin e hapur,  studionte fenomenet natyrore. Kjo aftësi ishte shumë e përhapur ndër vllehët. Jeta që bënin i kishte pajisur dhe armatosur me të tilla aftësi. Xha Tasoja ua kalonte dhe atyre të Radios dhe Televizionit në parashikimin e kohës. Në ato vite qarkullonin shumë histori për metereollogun Tase. Po sjell dy prej tyre.

 

Më 25 prill në Sheper kremtohej krijimi i Brigadës së Tetë Sulmuese. Shkonin nga të gjitha fshatrat e Pogonit dhe Zagorisë dhe m tej. Kur selciotët ishin bërë grup për të shkuar fshstçe ai, Tasi, u kishte thënë që të mos shkonin se do të prishet keq koha pasdite. Dhe kështu ndodhi. Atë pasdite prilli ishin hapur qiejt, kishin marrë zjarr nga rrufetë, njerëzit nuk dinin ku të futnin kokën nga breshëri. Dhe historia e dytë është e ngjashme, ka të bëjë me një aksion në ndihmë të bujqësisë. Tase Goçi u kishte thënë disave të Partisë se do të jetë një ditë e keqe, me llohë dhe furtunë. Ia thanë si me shaka dhe Rrapo Dervishit. Ndoshta i ka shkuar mëndja se kjo ishte e qëllimmëshme,  por nuk pati kohë për diskutime. Por doli fjala e xha Tasit. Thonë se sekretari i parë shprehu kuriozitetin për ta njohur këtë njeri.

Nga gjyshi Pandoja kishte mësuar shumë. Ai dinte të përpunonte fiqtë dhe fruta të tjerë, bulmetin dhe mishin. Selcka është fshati i bletërritësve.

 

Shkokë të një udhe.

Me Pandon dhe selciotë të tjerë na bashkonte dhe fakti se për të arritur në Poliçan bënim disa kilometra rrugë, ata të Sekckës, gati dyfish, por shumë herë, sidomos në kthim e bënin me makina të rastit, ose me korierën , e prisnin deri sa të kthehej nga Sheperi, kishte s' kishte vënde Mitro Tasho dhe Raqi Pulla nuk i linin në rrugë. Ata ishin katër, e kam fjalën për ata të klasës tonë: Pandoja, Çome Thanati,  Fotini Margariti dhe Ziso Dimaku. Ishin dy e dy, dy shqiptarë dhe dy vllehë. Çomja ishte thuajse alter egoja i Pandos, kishin disa karakteristika të përbashkëta,  sidomos në sjelljet e tyre pas orëve të mësimit. Kur selciotët ikini me makinë ua dinin për nder Pandos dhe Çomes. Ishin shokë të mirë me njeri - tjetrin. Çomja kishe një zë të hollë, vinte pak më i imtë. Kur ishin të të zëmëruar me njeri - t'jetrin ne e kuptonim, hipnin në makina të ndryshme, dhe kur zëmërimi ishte më i madh, kur mbante disa ditë, nuk i thoshnin njeri - tjetrit për makinën që kishin gjetur. Kur shkonin më këmbë për në Selckë, e bënin rrugën disa orë, sipas stinëve, vonoheshin poshtë kaçkave, ose pëmëve me rrush e lërushe. Ata ishin dhe gjahtarë të mirë, gjahtarë pa çifte, gjuanin zogj, kapnin ketra në kohën e dëborës, lepuj. Zisoja dallonte nga Pandoja dhe nga ne vllehët e tjerë, dhe kjo kishte të bënte me veshjen, ai atëhere vinte në shkollë me pantallona të leshta shajaku,  kjo e tregonte pak si jashtë kohe, si ndjekës të një tradite të vjetër. Ishte trupmadh dhe i kishin lezet në trup. Duhet të ishte më i madh se ne në moshë. Nuk e mbaj mënd në e mbaroi tetëvjeçaren në Poliçan. Midis tyre ishte dhe një vajzë, një vajzë e heshtur dhe simpatike,  Fotini Margariti, ata e ndihmonin të gjithë, sidomos Pandoja me Çomen, të cilët gjenin makinat. Ajo shpesh priste shoqet e klasave të tjera. Shpesh i kam parë midis thasëve me bimë medicinale hipur në makinat e Grumbullimit.

 

Epilog

Një ditë mësova ikjen e parakohëshme të tij. Më erdhi shumë keq. Sa e dhimbëshme për prindërit e tij, për familjen e tij. Pando Goçi    ishte nga ata njerëz që edhe pse ikin më herët seç duhet, janë përsëri në jetë dhe këtë e bëjnë të mundur: karakteri , bëmat dhe historitë e tyre.

 

( shkruar në vitin 2018)

ZVËRNEC – 1916-2026

Heroi italian dhe Heroi anonim shqiptar

Ekskluzive nga: Fotaq  ANDREA

Paris, Francë

 

      

Fotaq ANDREA

Ja ku na vjen, falë penelit të piktorit dhe ilustratorit të mirënjohur italian Achile Beltrame (1871-1845) një dokument historik ilustrativ për një ngjarje të veçantë ndodhur në Zvërnec (Zarnec) gjatë Luftës së parë Botërore, konkretisht javën e parë të nëntorit 1916. Toka e përflakur shqiptare, shndërruar në arenë përleshjesh të ashpra midis Fuqive të Antantës dhe Fuqive Qendrore gjatë Luftës së parë ballkanike shfaqet e viktimizuar keqazi, sidomos pas vendimeve të Traktatit famëkeq të Londrës të vitit 1913, kur Shqipërisë iu shkëputën pjesë të mëdha të territorit të saj në përfitim të Serbisë, Greqisë e Malit të Zi dhe kur mbiu në arenën ndërkombëtare “Maqedonia”, një shtet i ri tërësisht artificial siç e ka cilësuar Faik Konica, me shumicë shqiptare të popullsisë. Dhe jo vetëm, por përshkallëzimi i egër i Luftës së parë botërore drejtpërdrejt në territorin shqiptar, ku ndesheshin forca të shumta greke, serbe, austriake, gjermane, franceze, italiane, etj. dëshmonte edhe një herë tjetër, sidomos e mbi të gjitha, se orekset e shteteve fqinje të Shqipërisë nuk kishin të ngopur, tek kërkohej me ngulm ose gllabërimi i plotë i saj, për ta shuar nga faqja e dheut, ose “kontrolli” i saj si një pikëtakim i mëtejshëm kolonial.

       Pikërisht, kjo dramë apo tragjedi e ethshme për fatet e Shqipërisë më 1916 shfaqet plot domethënie në Zvërnec nëpërmjet ilustrimit të piktorit A. Beltrame në faqet e revistës qendrore italiane “La Domenica del Corriere”, suplement i ilustruar i “Corriere de la Serra”, nr. 45, 5-12 nëntor 1916. Shohim konkretisht në këtë tablo kapitenin pilot italian Ercole Ercole i korpusit aeronautik të Torre  Annuziata, i cili, zbarkon në çast emergjence në Zvërnec për mungesë karburanti dhe, pasi i ka vënë ai vetë flakën aeroplanit të tij për të mos rënë në dorë të armikut, vret me dorë të ftohtë një “agresor” siç theksohet në titull, apo një “autokton shqiptar”, siç shkruhet në tekstin komentues brenda revistës.

       Si kalon vijën e frontit në Vojussa (Vjosë) dhe bashkohet me forcat italiane, nuk do mungojë që shpejt ai të shpallet hero për bëmën e tij, duke u dekoruar me medalie të artë nga mbreti italian. Bukur fort për pilotin hero italian që shteti i tij nuk mungon ta vlerësojë në emër të politikës italiane të kohës që kërkon edhe ajo të hedhë kthetrat mbi territorin e virgjër shqiptar. Por këtu, me një ngatërresë të çuditshme terminologjie: Kush është agresori në këtë mes? Shqiptari që shfaqet në ilustrim me armë në dorë për të mbrojtur tokën, vatanin e tij, në çastin tragjik të martirizimit, vrarë nga një pilot vajtur aty, në Zvërnec, nga qielli? Apo vetë piloti italian që kërkon të shpëtojë lëkurën e tij në dhé të huaj ardhur që larg për të shndërruar shqiptarin në kolon? Ironi e fatit, ironi e politikës grabitqare, ironi e historis

 

       Kush është shqiptari anonim në tablo? Thjesht, do thoshim, një përfaqësues nga gjiri i popullit që dëshmon me armën e tij në dorë se kjo tokë e përgjakur ka zot popullin e thjeshtë, që i ka bërë ballë historikisht kohërave të stuhishme, ka ditur të mbijetojë përpara fuqive, superfuqive, perandorive të rrënuara në sytë e tij. Është ai shqiptar autokton e anonim i Zvërnecit ardhur që përtej mijëvjeçarëve të historisë në atë tokë të bekuar nga “vetë Zoti apo Natyra”, siç shprehej i madhi Viktor Hygo, që flijohet me ndërgjegje të plotë përballë armikut, duke sfiduar edhe një herë historinë e duke merituar titullin “shqiptari hero” nga vetë populli i tij!

 

       Mund të shtrohet me të drejtë pyetja pse ky shqiptar shfaqet në tablo me tirqet e malësorit të Veriut në Zvërnecin e Jugut të Shqipërisë. Përgjigjet alternative mund të jenë nga më të ndryshmet, por pikërisht këtu qëndron, për mendimin tonë, edhe bukuria e kësaj tabloje duke pasur parasysh, në radhë të parë, shtatë lëvizjet e mëdha historike të popullatave shqiptare nga Veriu në Jug të Shqipërisë për të cilat flet eruditi At Valentini në veprat e tij. Nuk përjashtohet njëkohësisht edhe mundësia e mobilizimit ushtarak të trupave shqiptare të Malësisë nga Austria gjatë Luftës së parë botërore, por që, në fund të fundit, shqiptari, qoftë i Veriut, qoftë i Jugut, është qëmotit në tokën e tij, në atdheun e tij kombëtar, sepse Shqipëri, Malësi e Kosovë janë një e vetëm një komb, të lidhur si mishi me kockën me anë territori, gjuhe, dokesh, zakonesh, falë historisë së tyre lavdiplo

  Duke e risjellë sot, më 2026, këtë tablo para publikut, për një ngjarje historike në Zvërnec gjatë Luftës së parë botërore, nuk e shohim me vend nga ana jonë të shfaqim kurrfarë angazhimi politik lidhur me protestat e sotme po zhvillohen në Tiranë, etj. me tematikë Zvërnecin dhe flamingot e atjeshme. Jo, nuk bëjmë asnjë aluzion në këtë drejtim dhe nuk është aspak qëllimi ynë, as pro, as kundër protestave me shënjestrat e tyre politike të paracaktuara apo caktuara. Përkundrazi, ne i përmbahemi fort shqetësimit mbarëpopullor jo vetëm në vendin tonë por edhe në mbarë botën, lidhur me baraspeshëm e domosdoshme apo simbiosenën e mjedisit ku jetojmë me natyrën, duke ruajtur si sytë e ballit burimet natyrore dhe duke i studiuar ato në mënyrë shkencore për përfitime njerëzore, ekonomike, financiare, pa cënuar assesi habitatet e specieve të rralla. Pamëdyshje, Zvërneci është monument natyre dhe do të ishte krim të dëmtohej. Në të kundërt, do të duheshin aty projekte serioze ambientaliste gjithë transparencë publike për përfitime shoqërore. Ashtu siç veprohet kudo në botë për harmonizimin e njeriut me natyrën, duke bashkëjetuar me të, dhe jo duke e sunduar.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

      

 Laguna e Nartës dhe Zvërneci, ashtu si Karavastaja, janë domosdoshmërisht parqe natyrore, korridore ekologjike, zona të ndjeshme që kërkojnë, nga ana tjetër, një prani dhe një mjedis njerëzor të organizuar më së miri, për të krijuar një ekosistem të shkëlqyer mbrojtës, duke përforcuar pyjet dhe restauruar zonat e dëmtuara nga lagështira. Por mbi të gjitha, duke kufizuar urbanizimin e tyre me godina të ulta, të sistemuara, ku të mbisundojnë hapësirat e gjelbëra. Vetë fshati i Zvërnecit duhet rerstauruar duke ruajtur arkitekturën e tij. Dhe para se të fillojë urbanizimi minimal i kontrolluar, lypset të fillohet nga burimet energjetike me solarë e eolienë, për të shmangur sa më shumë konsumin energjetik.

 

Jemi të bindur se zhvillimi i turizmit është aty i domosdoshëm, duke pasur këtu parasysh vetëm një ekoturizëm dhe kurrsesi një turizëm masiv dëmtues. Është e vërtetë që natyra nuk mund të mbahet e shkëputur nga qytetërimi. Por ajo respektohet, ajo kërkon bashkekzistencë harmonike me qenien njerëzore. Çdo veprimtari ekonomike lypset të vihet aty në shërbim të ekosistemit, për ta mbrojtur e për ta përforcuar atë, dhe jo për ta dëmtuar. E në këtë drejtim, na vjen domosdo në ndihmë edhe trashëgimia kulturore e historike, si një element i fuqishëm shoqërues i biodivesitetit të mrekullueshëm që zotëron vendi ynë. Dhe këtu, mendja na shkon te udhëtari, historiani dhe piktori i shquar anglez Eduart Lear që, krahas Bajronit, ndër të parët, përjetësoi natyrën dhe bukurinë shqiptare, si dhe vetë shqiptarët, duke iu dhënë nam e famë në botë e duke u hapur udhën e Shqipërisë ekzotike e historike shumë udhëpërshkruesve të tjerë të huaj të shekullit XIX.

Po prapë, vetë zhvillimi i vendit nuk ka se si të mbështetet thjesht dhe vetëm në turizëm. Shtyllat bazë të zhvillimit ekonomik dhe të rritjes së mirëqenies janë, siç dihet, industria dhe bujqësia, e në radhë të parë shfrytëzimi i pasurive nëntokësore me të cilat, fatmirësisht, Shqipëria është e pasur. Politikat ekonomike lypset sot të marrin përparësi ndaj turizmit, të lëna pas dore siç kanë qenë mjerisht gjatë tre dekadave të vështira të tranzicionit demokratik në Shqipëri.

 

Një shembull i shkëlqyer frymëzimi në këtë drejtim janë vendet skandinave, të njohura për shtetin e tyre providencial, pa pabarazi të theksuar socialedhe të përfshira tërësisht në dobi të mbrojtjes së mjedisit, të biodiversitetit dhe mirëqenies shoqërore, me harmonizim e baraspeshë të shkëlqyer të zhvillimit ekonomik dhe mbrojtjes së natyrës, gjithë pyje, parqe kombëtare, rezerva natyrore, habitate të botës shtazore e bimore, fjorde, dete dhe liqenë të pasur në faunë e florë. E ndër këto shtete dallon Norvegjia, me strategjinë e saj kombëtare për një shfrytëzim racional dhe amenazhim të përsosur të naftës, si një pasuri e veçantë e nëntokës së sa

 

Por, çka e bën mëkatare dhe të pamëshirshme politikën shqiptare të viteve të tranzicionit, që mban në vend numëro zhvillimin ekonomik e shoqëror të vendit është ajo pabarazi e theksuar në të ardhura midis shtresave të ndryshme të popullsisë dhe sidomos ajo babëzi e tejskajshme e shtresës pasunare për përfitime të padrejta maksimale, pa kurrfarë skrupuloziteti, tek shohim njerëz e pensionistë që vuajnë për ilaçe e për bukën e gojës, në mjerimin më të plotë, njerëz që detyrohen të marrin udhët e mërgimit, dhe ku? Në vendin tonë nga më të pasurit e Ballkanit, me nëntokë të pasur mineralesh, me burime e lumenj të shumtë, me tokë të bekuar, male alpine e pyje gjelbërane si të Zvicrës, me liqenë e detra gjithë plazhe për zili!

 

Ish një kohë kur senatori francez D’Estournelles de Constant, çmim Nobel i Paqes më 1909, i cili, së bashku me deputetin Justin Godart, luajti një rol madhor për mbrojtjen e të drejtave të Shqipërisë në arenën ndërkombëtare në vitet 1920-1921, i shkruante gjithë entuziazëm më 18 maj 1921 Iliaz Bej Vrionit, ministrit shqiptar në Paris këto fjalë lavdiplota dhe tepër prekëse: “E pasur, piktoreske, punëtore, paqedashëse dhe e respektuar, Shqipëria do të jetë Zvicra e Gadishullit Ballkanik. Udhëtarët e Botës së Lashtë dhe të Re do venë aty për të kërkuar besimin dhe lirinë. Rroftë Shqipëria e lirë!”

 

Po sot, pas 105 vjetësh nga ky parashikim i Njeriut të Madh francez, ku është Shqipëria në raport me vendet e Ballkanit dhe të Europës? Ne, s’ka si të jemi mosbesues si Shën Thomai, për t’i dhënë përgjigje pyetjes sonë. Veçse na e ka ënda të besojmë në parashikimin gjenial njëshekullor të mikut të hershëm të Shqipërisë baronit D’Estournelles de Constant, që meriton së bashku me Justin Godart monument përjetësie në vendin tonë. Vërtet Shqipëria ka njohur zhvillim. Dhe do njohë zhvillim edhe më të madh, me ritme edhe më të shpejta. Por ama, hesapet me politikat e mbrapshta nga majë e kolltukut, si kancer i vendit, domosdo këtu do lahen. Këtë e kërkon si një nevojë urgjente vetë përparimi i vendit, europianizimi i tij, dinjiteti i fuqishëm i kombit të lashtë shqiptar.

Etiketat: Fotaq Andrea Achille Beltrame Ercole Ercole La Domenica del Corriere Lufta e Parë BotëroreZvërneci 1916 Traktati i Londrës 1913 Heroi Anonim Shqiptar histori shqiptare dokumente historikeLaguna e Nartës Zvërneci Monument Natyre Ekoturizëm mbrojtja e mjedisit Biodiversiteti ShqiptarParqe Natyrore Korridore Ekologjike Harmonia Njeri Natyre zhvillimi i qëndrueshëm Pasuritë Nëntokësorepabarazia sociale Tranzicioni Demokratik Modeli Skandinav Ekonomia dhe Mjedisi Emigrimi EkonomikD’Estournelles de Constant Justin Godart Zvicra e Ballkanit Edward Lear Iliaz Bej Vrioni Trashëgimia KulturoreDinjiteti Kombëtar