- Kumtesë për konferencën përkujtimore në Erind
mga: Engjëllush SERJANI
Gjirokastër
 |
Petro POGA |
I tillë është Petro Poga, biri i Erindit të Lunxhërisë, një nga përfaqësuesit e brezit të Rilindjes Kombëtare dhe një prej juristëve e shtetarëve që kontribuuan në krijimin dhe konsolidimin e institucioneve të shtetit shqiptar.
Jeta e tij shtrihet në një periudhë jashtëzakonisht të rëndësishme të historisë sonë: nga fundi i Perandorisë Osmane, në vitet e Rilindjes Kombëtare, te Shpallja e Pavarësisë, përpjekjet e para për ngritjen e institucioneve shqiptare, Lufta e Parë Botërore, Kongresi i Durrësit, Republika dhe më pas Monarkia Shqiptare. Është pikërisht kjo vijimësi që i jep figurës së Petro Pogës një përmasë më të gjerë se ajo e një politikani të zakonshëm. Ai ishte një njeri i ligjit, i cili e vuri dijen juridike në shërbim të çështjes kombëtare dhe të shtetformimit shqiptar.
Nga Erindi në Stamboll: formimi i një intelektuali të Rilindjes
Petro Poga lindi në Erind të Lunxhërisë, në vitin 1850. Mësimet e para i mori në vendlindje, ndërsa më pas ndoqi gjimnazin “Zosimea” të Janinës dhe vijoi studimet për drejtësi në Stamboll. Botimi i Kuvendit të Shqipërisë e dokumenton këtë formim dhe e rendit Pogën ndër veprimtarët e Lëvizjes Kombëtare, deputetët dhe ministrat e shtetit shqiptar.
Poga zotëronte disa gjuhë të huaja, ndër të cilat frëngjishten, gjermanishten, greqishten dhe turqishten. Në Stamboll u gjend në mjedisin e intelektualëve shqiptarë të Rilindjes dhe bashkëpunoi me Naim, Sami e Abdyl Frashërin, me Jani Vreton, Koto Hoxhin, Shahin Kolonjën, Hasan Tahsinin dhe Ismail Qemalin.
Në vitet e qëndrimit në kryeqytetin e Perandorisë Osmane ai u angazhua edhe në veprimtarinë publicistike. Në vitin 1884 lidhet me themelimin dhe botimin e gazetës “Drita” të Stambollit. Kjo veprimtari tregon se për Pogën patriotizmi nuk ishte vetëm një bindje politike. Ai e shihte gjuhën, arsimin, kulturën dhe dijen si mjete të domosdoshme të emancipimit kombëtar.
Në kujtimet e tij, vetë Poga e lidhte “Dritën” me zgjimin e idealit kombëtar dhe me forcimin e ndërgjegjes shqiptare. Nga veprimtaria patriotike te Pavarësia
Pas kthimit në Gjirokastër, Poga u përfshi në veprimtarinë patriotike të qytetit dhe lidhet me themelimin e klubit patriotik “Drita”, të krijuar në vitet e para të shekullit XX.
Përvoja e fituar në drejtësi dhe administratë e bëri atë një prej njerëzve që mund të përkthente idealin kombëtar në gjuhën e institucioneve dhe të ligjit. Pikërisht kjo përvojë do të merrte një rëndësi të jashtëzakonshme në momentin kur Shqipëria do të shpallte Pavarësinë.
Viti 1912 shënoi kthesën më të madhe në jetën e tij. Petro Poga u zgjodh përfaqësues i Gjirokastrës në Kuvendin Kombëtar të Vlorës dhe më 28 nëntor 1912 vendosi firmën e tij në aktin themelor të shtetit shqiptar: Shpalljen e Pavarësisë. Më 4 dhjetor 1912, në Qeverinë e Përkohshme të Vlorës, ai u emërua Ministër i Drejtësisë, duke u bërë ministri i parë i këtij dikasteri në shtetin shqiptar.
Ky nuk ishte një emërim i rastësishëm. Shqipëria e pavarur kishte nevojë jo vetëm për flamur, qeveri dhe diplomaci, por edhe për gjykata, ligje dhe institucione.
Poga ishte ndër njerëzit që duhej t’i jepnin përmbajtje juridike shtetit të ri.
Në vitet 1913–1914 ai shërbeu si kryetar i Gjykatës së Lartë. Së bashku me juristë të tjerë dha ndihmesë në hartimin e akteve juridike të shtetit shqiptar.
Ndër dokumentet e rëndësishme të kësaj periudhe përmenden edhe “Kanuni i dëmeve” dhe “Kanuni i Zhurisë”, të paraqitura në emër të Qeverisë së Përkohshme. Këtu qëndron një nga meritat e tij më të mëdha historike:
Petro Poga nuk luftoi vetëm për një Shqipëri të pavarur; ai punoi që kjo Shqipëri të kishte edhe drejtësi dhe institucione shtetërore.
Nga Durrësi te Kongresi i Durrësit Poga vazhdoi veprimtarinë e tij shtetërore edhe në periudhën e trazuar që pasoi Pavarësinë. Në vitet e para të shtetit shqiptar ai u përfshi në organizimin e administratës dhe të sistemit të drejtësisë.
Pas Luftës së Parë Botërore, më 25 dhjetor 1918, si përfaqësues i Gjirokastrës, mori pjesë në Kongresin e Durrësit, ku u zgjodh nënkryetar dhe mori pjesë në qeverinë e Turhan Pashë Përmetit si Ministër i Drejtësisë. Edhe në këtë fazë të re të historisë shqiptare, ai vazhdoi të përfaqësonte atë pjesë të elitës politike që e shihte forcimin e shtetit, ligjit dhe institucioneve si kusht për mbijetesën dhe konsolidimin e Shqipërisë së pavarur.
Deputet, kryetar i Kuvendit dhe shtetar i Republikës. Në vitet që pasuan, Petro Poga u rikthye në Gjirokastër si avokat, por nuk u tërhoq nga jeta publike.
Ai vijoi veprimtarinë parlamentare dhe u zgjodh deputet në legjislatura të ndryshme. Në vitin 1924 arriti një nga pozicionet më të rëndësishme të karrierës së tij politike: u zgjodh Kryetar i Kuvendit Kushtetues.
Në vitin 1925, me krijimin e Republikës Shqiptare, Ahmet Zogu u zgjodh Kryetar i Republikës. Në qeverinë e parë republikane, Petro Poga u emërua përsëri Ministër i Drejtësisë, detyrë që e mbajti nga 1 shkurti deri më 23 shtator 1925.
Në vitin 1927 ai u rikthye në të njëjtin post në qeverinë e tretë republikane. Këtu duhet bërë një saktësim i rëndësishëm historik: Petro Poga nuk ishte kryeministër formal i Shqipërisë. Sipas organizimit kushtetues të Republikës, Ahmet Zogu ishte Kryetar i Republikës dhe kryesonte qeverinë. Në mungesë të tij në mbledhjet e kabinetit, rolin në drejtimin e mbledhjeve dhe në punët kryesore të qeverisë e mbulonte Ministri i Drejtësisë. Këtë funksion e ushtroi Petro Poga në kabinetin e parë dhe përsëri në kabinetin e tretë republikan. Prandaj, në vend që ta quajmë “Kryeministër” – çka do të ishte formalisht e pasaktë – është më e drejtë të themi se Petro Poga, si Ministër i Drejtësisë, ushtroi në periudha të caktuara edhe drejtimin praktik të punëve të qeverisë republikane.
Edhe gjatë periudhës së Monarkisë Shqiptare, ai vijoi të kontribuonte në jetën juridike dhe legjislative të vendit. Kontributi i tij lidhet me hartimin e legjislacionit shqiptar dhe me përgatitjen e Statutit Themeltar të Mbretërisë të vitit 1928.
Si e ka vlerësuar historia figurën e Petro Pogës? Ndoshta është me vend që, në këtë përvjetor përkujtimor, të sjellim disa nga cilësimet më të shkurtra dhe më të sigurta që burojnë nga dokumentet dhe botimet institucionale.
Kuvendi i Shqipërisë e përcakton atë me një formulim lakonik, por domethënës: “Veprimtar i Lëvizjes Kombëtare, deputet, ministër.”
Muzeu Historik Kombëtar, në përkujtimin e 79-vjetorit të vdekjes së tij, e cilësoi “patriot” dhe “burrë shteti”, ndërsa në titullin e materialit përkujtimor e përkufizoi si “reformator të drejtësisë”.
Këto cilësime e përmbledhin mirë profilin e tij: atdhetar, jurist, shtetar dhe reformator i drejtësisë shqiptare. Vitet e fundit: kthimi në Erind Pas vitit 1939, kur pushtimi italian solli një ndryshim të thellë në jetën politike të Shqipërisë, Petro Poga u tërhoq nga jeta aktive politike dhe u kthye në vendlindjen e tij, në Erind.
Familja Poga, e lidhur prej brezash me Erindin, mbetet pjesë e kujtesës së Lunxhërisë; ndërsa emri i Petro Pogës, përmes veprës së tij, e tejkaloi kufirin e familjes dhe të vendlindjes, duke u bërë pjesë e kujtesës kombëtare shqiptare.
Petro Poga u nda nga jeta në Erind më 27 shtator 1944, në moshën 94-vjeçare, duke mbyllur një jetë të gjatë e të jashtëzakonshme, të shtrirë në disa nga periudhat më të rëndësishme të historisë shqiptare: nga Perandoria Osmane dhe Rilindja Kombëtare, te Pavarësia, Republika dhe Monarkia.
Vdekja e tij në vitin 1944 ka edhe një simbolikë të veçantë historike. Poga i përkiste një brezi që kishte luftuar për zgjimin kombëtar, kishte marrë pjesë në Shpalljen e Pavarësisë dhe kishte punuar për ngritjen e institucioneve të shtetit shqiptar. Ai e përjetoi fundin e një epoke dhe fillimin e një tjetre.
Përfundim Sot, kur kujtojmë Petro Pogën në vendlindjen e tij, në Erind, nuk kujtojmë vetëm një firmëtar të Pavarësisë, një ministër, deputet apo kryetar Kuvendi. Kujtojmë një brez shqiptarësh që e kuptuan se liria politike duhej shndërruar në shtet dhe se shteti nuk mund të ndërtohej pa ligj, drejtësi dhe institucione.
Rruga e Petro Pogës, nga Stambolli i Rilindjes te Vlora e Pavarësisë, nga Durrësi i shtetformimit te parlamenti shqiptar dhe nga Republika te Monarkia, është në vetvete një pasqyrë e historisë së vështirë të shtetit shqiptar në gjysmën e parë të shekullit XX. Në këtë rrugëtim ai nuk ishte thjesht dëshmitar. Ishte pjesëmarrës dhe veprues.
Me dijen e juristit, me përvojën e shtetarit dhe me bindjen e atdhetarit, ai dha kontribut në krijimin e institucioneve të drejtësisë dhe në hartimin e legjislacionit të një shteti që sapo kishte lindur. Prandaj, kujtimi i tij nuk duhet të mbetet vetëm një detyrim ndaj së kaluarës. Ai është edhe një mesazh për të sotmen: një shtet ndërtohet jo vetëm me idealin e lirisë, por me dijen, ligjin, institucionet dhe njerëzit që janë të gatshëm t’u shërbejnë atyre.
Dhe ndoshta nuk ka vend më të përshtatshëm për ta thënë këtë se sa Erindi. Sepse nga ky fshat i Lunxhërisë doli një burrë që jetën e tij ia kushtoi një ideje shumë më të madhe se vetja: ndërtimit dhe forcimit të shtetit shqiptar.
Në përfundim, dëshiroj të shpreh mirënjohjen time për Shoqatën “Lunxhëria” dhe kryetarin e saj, z. Koç Vasili, për nismën dhe përkushtimin për ta rikthyer në kujtesën tonë këtë figurë të rëndësishme të historisë kombëtare, pikërisht në vendlindjen e tij, në Erind.
Petro Poga i përket Shqipërisë, por kujtimi i tij nis këtu, në Erind.
Bibliografi:
· Kuvendi i Shqipërisë, Ligjvënësit shqiptarë dhe firmëtarët e Aktit të Pavarësisë 1912–2021, Tiranë.
· Kastriot Dervishi, Kryeministrat dhe ministrat e shtetit shqiptar në 100 vjet, Tiranë.
· Kuvendi i Shqipërisë, Drejtuesit e Kuvendit ndër vite. Ministria e Drejtësisë, materiale dhe historik mbi krijimin e Ministrisë së Drejtësisë dhe drejtuesit e saj që nga viti 1912.
· Muzeu Historik Kombëtar, materiale përkujtimore për Petro Pogën dhe firmëtarët e Pavarësisë.
· Akademia e Shkencave e Shqipërisë, botime mbi historinë politike dhe institucionale të Shqipërisë.
· Sejfi Vllamasi, Ballafaqime politike në Shqipëri (1897–1942).
· Eqrem bej Vlora, Kujtime.
Gjirokastër, Gusht - 2026
No comments:
Post a Comment